صدای قدم های بهار نرم نرمک به گوش می رسد، و کم کم هموطنانمان در تکاپوی فراهم نمودن هفت سین نوروزی دیده می شوند. با نزدیک شدن به نوروز باستانی به سراغ فلسفه و قدمت هفت سین میرویم.
سفره ی هفت سین از گذشته تا به امروز
ایرانیان با فراهم کردن هفت سین به شماره هفت امشاسپند یا دوازده شماره مقدس برج ها، برای روز نخست بهار وسایلی مانند آب و سبزه نماد (روشنایی و افزونی) آتشدان نماد (پایداری نوروگرما)، شیر نماد(نوزایی و رستاخیز و تولد دوباره)، تخم مرغ نماد (نژاد و نطفه)، آیینه نماد (شفافیت و صفا)، سنجد نماد (دلدادگی و زایش و باروری)، سیب نماد (رازوارگی عشق) انار نماد (تقدس) سکه تازه ضرب نماد (برکت و دارندگی) ماهی نماد (ماه سپری شده اسفند) نارنج نماد (گوی زمین)گل بید مشک گل ویژه ی اسفند نماد ( امشاسپند سپندارمز) در سفره خود می گذاشتند.
گلاب، نان پخته شده از هفت حبوب، خرما، پنیر، شکر، شاخه هایی از درخت مقدس انار، بید، زیتون، انجیر در دسته های سه، هفت یا دوازده تایی) و کتاب مقدس از وسایل دیگر مورد استفاده درسفره هفت سین بود. برخی از منابع آورده اند ایرانیان قبل از اسلام سفره «هفت چین» داشته اند و هخامنشیان در نوروز در هفت ظرف چینی غذا می گذاشتند که به آن هفت چین یا هفت چیدنی می گفتند.
در برخی از منابع تاریخی آورده شده ایرانیان در قدیم سفره هفت شین داشته اند که به تدریج تغییر نام داده است. اجزای تشکیل دهنده سفره هفت شین شمع، شراب، شیرینی، شهد (عسل)، شمشاد، شربت و شقایق یا شاخه نبات، بودند. در زمان ساسانیان هفت شین رسم متداول مردم ایران شد و شمشاد در کنار بقیه شین های نوروزی، به نشانه سبزی و جاودانگی بر سر سفره قرار گرفت. در برخی از روستاها رسم هفت سینی برپا بوده است آنها درون هفت سینی خوراکی های مختلف می گذارند. هفت سینی، بعدها با حذف (یای) به صورت هفت سین درآمده است.
دلیل تغییر هفت شین به هفت سین
در دوران ساسانیان و پیش از اسلام ایرانیان سفره ای به نام «هفت شین» می گستراندند که شامل شمع، شراب، شهد، شمشاد، شربت، شقایق بوده است. پس از آمدن اسلام به ایران و حرام اعلام شدن «شراب» آنها، خواهر و همزاد شراب را که سرکه می شد، بر سر سفره قرار می دادند و اینگونه شین به سین تغییر پیدا کرد.
برگزاری سفره هفت شین
شواهد تاریخی می گوید: نیاکان ما هنگام فرا رسیدن بهار سفره ای مهیا می کردند و به پیشواز بهار و نوروز باستانی می رفتند، آنها این سفره را با هفت شین مزین می کردند.
این هفت شین شامل:
شهد، شمع، شیرینی، شمشاد، شقایق، شراب و شابه (میوه ای شبیه سیب) بوده است.
پس از حمله اعراب به ایران و ممنوع شدن و حرام دانستن شراب، به ناچار اجزای تشکیل دهنده سفره ی نوروزی دستخوش تغییراتی شد. شاید نیاکان خردمند ما به این نکته آگاه بودند که با تغییر اجباری دین و مذهب ایرانیان بعد از حمله اعراب به اسلام، به مرور تمامی آیین های باستانی ما کمرنگ و به دست فراموشی سپرده می شوند.
آنها با خردمندی دنبال راهکاری بودند برای زنده نگه داشتن حتی اندکی از این رسوم. پس سرکه را جایگزین شراب نمودند و بر سر سفره ی نوروزی نهادند. شاید بتوان به این نتیجه رسید که با ورود سرکه به سفره ی نوروزی، با گذشت زمان، هفت شین به هفت سین تغییر پیدا نمود.
هفت چین یا هفت میم
در جاهایی از هفت چین یا هفت میم نیز سخن به میان آمده است که برخی پژوهشگران بر این باورند که هفت چین شامل هفت نوع چیدنی از درختان و طبیعت بوده است که در هفت مجمعه یا سینی گذاشته می شده و بر سر سفره نوروزی قرار داده می شده است. در برخی از نقاط افغانستان در هنگام نوروز هفت چیز که با حرف میم شروع می شود مانند مرغ و ماهی و مویز و ماست و…. بر سر سفره هفت سین می گذارند.
عدد هفت
عدد هفت در میان اقوام ایرانی همواره از اهمیت و تقدس برخوردار بوده است. در باور زرتشیان هفت به معنای اَمرداد است که امرداد به معنای جاودانگی و بی مرگی می باشد. همچنین در باور ایرانیان باستان عدد هفت، عددی خوش یمن و خوش اقبال است و ما در جستارجویی ها با هفت رنگ رنگین کمان، هفت خوان رستم، هفت شهر عشق، هفت آسمان، هفت پیکر و …… مواجه می شویم.
پس انتخاب عدد هفت برای اجزای سفره هفت سین نیز شاید در رابطه با تقدس عدد هفت در میان اقوام مختلف باشد. خوب است بدانیم که اجزای سفره ی هفت سین باید همگی دارای نام پارسی باشند، با حرف سین آغاز شوند، ریشه ی گیاهی داشته باشند و خوراکی باشند. پژوهش ها نشان داده که ماهی قرمز از فرهنگ مردمان چینی وارد ایران شده و هیچ گونه ریشه آیینی ندارد.
چه خوب است که در یافتن فلسفه ی زیبای نهفته در پس آیین های باستانی خود کوشا باشیم، چرا که این آیین ها برای جامعه سربلندی و برای مردم سرزندگی را به ارمغان می آورد.
اجزای هفت سین امروزه
قرن هاست که در سفره عید هر ایرانی، هفت گونه خوردنی و سبزه که حرف نخست آن «سین» است ، مثل ( سیر، سرکه، سماق، سنجد، سمنو و سبزه و سیب) چیده می شود و ایرانیان پس از روی آوردن به اسلام بر سر سفره های خود قرآن را می گذارند و سال نو را با آیات قرآنی آغاز می کنند. چنانچه مسلمانان قرآن، زرتشتیان اوستا و کلیمیان تورات را بر بالای سفره هایشان جای می دهند. ماهی، تخم مرغ رنگ شده، آیینه نیز از اجزای دیگر سفره هفت سین هستند. گذاردن سنبل، سکه و سماور، هیچ حقیقت هفت سینی ندارند. همچنین ماهی قرمز سمبل عید کشور عزیزمان ایران است.
در هفت سین پارسی انار وجود داشته که نشانه باروری و عشق بوده است. همچنین آنها سیب سرخ را درون ظرف آب پاک و زلال می گذاشتند تا عشق و باروری همچنان پاینده بماند پس بهتر است آیین خود را حفظ کنیم.
امروزه سفره هفت سین را روی زمین یا روی میز پهن می کنند و افراد خانواده دور سفره هفت سین جمع می شوند و برای داشتن سالی پر از شادی و خیرو برکت دعا میکنند. برخی مردم همان روز عید اما برخی دیگر سفره هفت سین را سیزده روز نوروز نگه می دارند و در روز سیزده نوروز، سبزه ی سفره هفت سین را به آب می اندازند.
