جشن تبریک انگور (عروج حضرت مریم به آسمان)، جشنی مشترک میان ایرانیان ارمنی، آذری، کرد و… است که در ماه آگوشت برگزار میشود. جشنی اسطوره ای که به موسیقی ما وارد شد و با نام جشن تبرک انگور هم زمان با عروج مریم باکره در مسیحیت نگاه دینی گرفت.
این جشن موسوم به خاقوق اُرهنِك ( khaghogh orhnek)، خاقوق khaghogh به ارمنی به معنای انگور و orhnek ارهنك به معنای تبرك است و روی هم رفته به معنی جشن تبرك انگور است. این جشن در روز عید حضرت مریم برگزار شده و در این روز در كلیساهای ارمنی ضمن خواندن ادعیه و سرودهای مذهبی ، انگور از سوی كلیسا تبرك شده و به حاضران داده می شود .
پیشینه اسطوره ای جشن تبرک انگور
جشن و عید تبرک انگور قرنها پیش از مسیحیت وجود داشته است. در ایام آمارنو یا سال نو قبل از مسیحیت در ارمنستان در عید آناهید (بزرگترین الههٔ مورد پرستش ارمنیان) مردم، انواع میوه و گیاهان را به معبد آناهید اهدا میکردند. و در فصل میوه چینی، میوه باغها را تبرک میکردند. در فرهنگ ارامنه، انگور، انار و زردآلو سمبل تسلسل نسل ها و پایداری و نشاط بود. و این مراسم پس از مسیحیت به صورت تبرک انگور در آمده و از سوی کلیسای ارمنی پذیرفته شد.
عروج حضرت مریم (س)
بر اساس باور عمیق و کهن مسیحیان، حضرت مریم (س) که مادر عیسی مسیح (ع) بود، پس از پایان دوران زمینی خود، به شکلی متفاوت از انسانهای دیگر، به آسمان عروج کرد. این رخداد که با عنوان عروج جسمانی مریم مقدس شناخته میشود، نشانهای از پاکی، قداست و جایگاه یگانه او در پیشگاه الهی است. مسیحیان باور دارند که خداوند، مریم را که از گناه مبرا و پر از ایمان بود، از زمین فراخواند تا در جلال و رحمت جاودان الهی جای گیرد. در آیین کاتولیک، این روز در تاریخ ۱۵ اوت (۲۴ مرداد) گرامی داشته میشود و در کلیساهای شرقی از جمله کلیسای ارمنی، با شکوهی خاص و آدابی ویژه همراه است. این مناسبت تنها یادآور یک واقعه تاریخی نیست، بلکه تجلی امید بشریت به رستگاری و عروج روح انسان به سوی خداوند است. مریم مقدس، نماد پاکی مطلق، عشق مادری و تسلیم در برابر اراده خداوند است؛ زنی که نامش نهفقط در مسیحیت بلکه در اسلام و دیگر ادیان الهی، با احترام و ستایش همراه است.
جشن تبرک انگور؛ پیوند زمین و آسمان
در تقویم مذهبی ارمنیها، جشن عروج حضرت مریم (س) با آیینی به نام جشن تبرک انگور همراه است؛ جشنی که در آن، نخستین میوههای تاکستان، پیش از چشیده شدن توسط انسان، به درگاه خداوند تقدیم میشوند. این آیین ریشه در باور عمیق ارمنیها به برکت الهی دارد؛ آنان بر این باورند که هر نعمتی در زمین، از رحمت خداوند سرچشمه میگیرد و باید پیش از بهرهبرداری، به او بازگردانده و تقدیس شود. به همین دلیل، مردم در روز جشن، سبدهایی پر از خوشههای طلایی و بنفش انگور را به کلیسا میبرند. کشیش با قرائت دعاهایی از انجیل و پاشیدن آب مقدس بر میوهها، آنها را تبرک میدهد. پس از پایان مراسم، خانوادهها با شور و احترام، انگور تبرکشده را میان خود و همسایگان تقسیم میکنند. در باور مردم، خوردن این انگور به معنای دریافت برکت، سلامتی و فراوانی در سال پیش روست. از دیدگاه نمادین، انگور در آیین مسیحی اشارهای دارد به خون مسیح (ع)، به فداکاری، عشق الهی و زندگی جاودانه. به همین دلیل، جشن تبرک انگور نهتنها جشنی برای محصولات کشاورزی، بلکه نمادی از تجدید ایمان و پیوند روح انسان با خداوند است.
ریشه های تاریخی و معنای انگور در مسیحیت
انگور از دیرباز در فرهنگهای مختلف، نشانه باروری، زندگی، عشق و تجدید بوده است؛ اما در مسیحیت، این میوه معنایی فراتر و آسمانیتر دارد. در انجیل، مسیح خود را «تاک حقیقی» مینامد و پیروانش را شاخههایی از آن تاک میداند؛ بدین معنا که هر فرد مؤمن، از روح مسیح نیرو میگیرد و در پرتو عشق الهی به ثمر مینشیند. همچنین در آیین مقدس عشای ربانی، شراب حاصل از انگور به عنوان نماد خون مسیح مورد استفاده قرار میگیرد. از اینرو، وقتی مؤمنان نخستین انگور سال را به کلیسا میآورند و آن را به خداوند تقدیم میکنند، در واقع این عمل نمادین نوعی تجدید پیمان با ایمان مسیحی است؛ یعنی یادآوری این حقیقت که تمام نعمتها، حتی کوچکترین دانه انگور، از خداوند سرچشمه میگیرد و شکرگزاری در برابر آن، نشانهی ایمان راستین است. در طول قرنها، این آیین در میان ارامنه نهتنها به عنوان یک سنت مذهبی، بلکه به عنوان بخش جداییناپذیر از هویت فرهنگی و اجتماعی آنان باقی مانده است.
آیین تبرک انگور در ایران و ارمنستان
در ایران، مسیحیان ارمنی که قرنها در سرزمینهای اصفهان، تهران، جلفا، ارومیه و تبریز زندگی کردهاند، هر ساله با شکوه فراوان جشن تبرک انگور را برگزار میکنند. فضای کلیساها در این روز با نور، شمع و صدای دعا آکنده میشود. خانوادهها با لباسهای سنتی و چهرههایی پر از لبخند و ایمان، سبدهای انگور خود را به کلیسا میآورند. پس از تبرک میوهها، مراسم با نواهای مذهبی، سرودهای شکرگزاری و سخنان کشیش ادامه مییابد. بسیاری از خانوادهها پس از بازگشت به خانه، سفرهای میگسترانند و در کنار هم از انگور تبرکشده و خوراکهای سنتی لذت میبرند. در ارمنستان نیز این جشن از اهمیت ملی برخوردار است؛ تا آنجا که یکی از چهار عید بزرگ مذهبی سال به شمار میآید. در شهرهای مختلف، مردم با حضور در کلیساها، برگزاری موسیقی سنتی و حتی نمایشهای محلی، روحی از شادمانی و سپاس در جامعه میدمند. این جشن فرصتی است تا مردم با یکدیگر دیدار کرده، به فقرا کمک کنند و با تقسیم انگور تبرکشده، عشق و برکت را در میان خود بگسترانند.
پیام معنوی جشن عروج مریم
فراتر از ظاهر این جشن، پیامی عمیق و معنوی نهفته است؛ پیامی که همه انسانها، صرفنظر از دین یا قومیت، میتوانند درک کنند. جشن عروج حضرت مریم (س) یادآور ایمان، پاکی و تسلیم در برابر خواست خداست. او نمونه کامل یک مادر الهی و انسانی فروتن است که تمام هستیاش را در خدمت حقیقت و عشق الهی قرار داد. از سوی دیگر، آیین تبرک انگور یادآور آن است که نعمتهای زمین نیز بخشی از همان عشق الهیاند و انسان باید پیش از بهرهبرداری از آنها، لحظهای درنگ کرده و شکرگزار خالق خویش باشد. در این معنا، این جشن پیوندی میان زمین و آسمان، میان انسان و خداوند، و میان ایمان و طبیعت ایجاد میکند. در دنیای امروز که انسانها درگیر شتاب، مصرف و بیتوجهی به معنویت شدهاند، چنین آیینهایی میتوانند یادآور این حقیقت باشند که روح انسان تنها در پیوند با خالق و درک زیباییهای ساده و مقدس زندگی آرام میگیرد.
سخن اخر
بزرگداشت عروج حضرت مریم (س) و برگزاری جشن تبرک انگور، ترکیبی است از ایمان، فرهنگ و سپاسگزاری که در طول قرنها همچنان در دل مردم زنده مانده است. این آیین، گذشته از جلوههای مذهبیاش، بازتابی از احترام به طبیعت و قدردانی از نعمتهای خداوندی است. در دنیایی که روز به روز از معنویت فاصله میگیرد، چنین جشنهایی فرصتی فراهم میآورند تا انسان دوباره با سرچشمه نور و ایمان خود ارتباط یابد. در حقیقت، جشن تبرک انگور تنها دربارهی یک میوه نیست؛ بلکه دربارهی رشد روح، باروری ایمان و عروج درونی انسان به سوی خداوند است. همانگونه که خوشههای انگور در نور آفتاب میرسند، روح انسان نیز در پرتو ایمان، عشق و سپاس میتواند به کمال و روشنی برسد.
