“روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان
مهر بیفزای نگار ماه چهر مهربان
مهربانی کن به جشن مهرگان و روز مهر
مهربانی کن به روز مهر و جشن مهرگان
جام را چون لاله گردان از نبیده باده رنگ
وندر آن منگر که لاله نیست اندر بوستان“
زمان برگزاری جشن مهرگان
این جشن در روز مهر از مهرماه برگزار می شد. که هم اکنون برابر با دهم مهرماه است. افزون بر یکی بودن نام (روز مهر از ماه مهر) مناسبت های دیگری را نیز برای برگزاری این جشن بر می شمردند.که معروف ترین آن قیام کاوه آهنگر و پیروزی بر ضحاک و به پادشاهی شستن فریدون است.
ضحاک که پس از چیرگی بر جمشید پادشاه ایران به تخت نشسته بود . به ستمگری و کشتار ایرانیان پرداخت به گونه ای که مردم ایران به رهبری کاوه آهنگر بر او شوریده و به سپاه فریدون برادر زاده جمشید گرویدند. فریدون پس از پیروزی بر ضحاک او را در کوه دماوند به بند کشید. این خود نکته ایست که نشان میدهد هرگاه که مردمان بر ستمگران بی تفاوت شوند.ضحاک زمان بر آنها چیره خواهد شد.
فردوسی و اسدی توسی از آن چنین یاد کرده اند:
فریدون چون شد بر جهان کامکار
ندانست جز خویشتن شهریار
به روز خجسته سر مهرماه
به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
کنون یادگار است از او ماه مهر
بکوش و برنج، ایچ منهای چهر
فریدون فرخ به گرز نبرد
ز ضحاک تازی بر آورد گرد
چو در برج شاهین شد از خوشه مهر
نشست او به شاهی سر ماه مهر
بر آرایش مهرگان جشن ساخت
به شاهی سر از چرخ مه برافراخت
در میان جشن های ایرانیان، جشن مهر یا مهرگان و نوروز از ارزش ویژه ای برخوردار بودند. واژه «مهر» را به دو معنی «مهر و عشق و محبت و دوستی» و «پاسدار پیمان میان مردمان» میتوان برشمرد. واژه «گان» را پسوندی می داند برابر با معنی جشن، بنابراین یا باید گفت «جشن مهر» یا «مهرگان».
مهرگان در تاریخ ایران
در جامعه کشاورزی زمان برداشت، انباشتن فرآورده ها، پرداختن خراج و مالیات، اندوختن نیازمندیهای زمستانی بوده که هنوز هرچند نه به نام مهرگان برگزار میشود.
کتزیاس پزشک دربار هخامنشی میگوید:« این تنها موقع سال است که، شاهان پارس میتوانند و حق دارند تا میتوانند شراب بنوشند.»
در زمان ساسانیان در این روز تاجی را که به صورت آفتاب بود به سر میگذاشتند و برای ایرانیان بازاری برپا میشد.
آتش بازی، اسب سواری، چوگان، به جنگ انداختن قوچ های جنگی از دیگر بخشهای مراسم بود.
ایرانیان بر این باور بودند که اهورا، یاقوت را در نوروز و زبرجد را در مهرگان بیرون می آورد.
و ارج این دو روز بر روزهای دیگر مانند برتری یاقوت و زبرجد، بر گوهرهای دیگر است.
علت برگزاری و نامگذاری جشن مهرگان
در مورد علت برپایی جشن مهرگان و نامگذاری آن به مهرگان در منابع تاریخی، مطالب متعددی آمده است. برخی نام مهرگان را به مهر یا میترا نسبت میدهند. مهر از ايزدان مهمی است که نام او در اوستا آمده و با دوستی و رعايت عهد و پيمان گره خورده و طرفدار راستی و درستی و دشمن دروغ معرفی شده است. از آن جا که الهه مهر از اعتبار و اهمیت والایی برخوردار بوده، در این روز باشکوهترین جشنها برگزار میشد. این جشن را در قدیم «متراکانا» میگفتند و بعدها به نام «مهرگان» خوانده شد. پس از اسلام نیز به آن «مهرجان» گفتند.
جشن مهرگان به شکرگزاری از خداوند و گرامیداشت کشاورزی و برداشت محصول نیز اختصاص داشته است.
عدهای واقع شدن روز مهر در ماه همنامش را دلیل جشن گرفتن آن دانستهاند. دلیل دیگری که به این جشن مهرگان میگویند و بیشتر معتبر است، قیام کاوه آهنگر و پیروزی بر ضحاک و به پادشاهی نشستن فریدون است. مسعودی در كتاب مروج الذهب درباره پيدايش مهرگان نوشته است:
به اعتقاد ايرانيان، يكی از پادشاهان ظالم ايران كه مدتی فرمانروايی كرد، مهر نام داشت و ستمگر بود و چون جان داد، جشن گرفتند. نام وی مهر بود و چون جان داد، مهرجان داد گفتند و اين روز را روز اول زمستان ناميدند.
بلعمی نام مهرگان را مربوط به ماه مهر میداند:
چون كاوه تاج بر سر افريدون نهاد، روز مهر بود و جشن مهرگان از آن جهت گرفته شد و چون افريدون بر تخت نشست، عدل و داد بگستريد و مهر او اندر جهان منتشر شد.
آداب و رسوم جشن مهرگان
در کتاب تذکره الحمدونیه در مورد چگونگی برپایی جشن مهرگان در زمان ساسانیان آمده و نشان میدهد مراسم خاصی برای آن برپا میشده است:
در روز مهرگان، سفرهای پهن میكرد و اهل مملكت را به حضور میپذيرفت. در اين پذيرايی، غذا صرف میشد و پس از غذا نوشیدنی میآوردند؛ بعد از آن هم اهل موسيقی حاضر میشدند و به طرب میپرداختند. همچنين، آجيل و تنقلات در ظرفهای طلايی و نقرهای به مجلس آورده میشد. حتی از جامهای طلايی به وزن هزار مثقال در اين جلسات صحبت به ميان آمده است بهعلاوه، در عهد باستان و در روز مهرگان، پادشاه عوام را به حضور میپذيرفت و به شكايت آنان رسيدگی میكرد و امور مردم را سروسامان میداد؛ حتی در مواردی پند و اندرز بزرگان را میشنيد و در اداره امور از آن بهره میگرفت.
جشن مهرگان مانند سایر جشنهای ایرانی آداب و رسوم خاص خود را داشت. این جشن در ایران باستان در طی چندین روز برگزار میشد؛ در حالی که در سراسر ماه، شادمانی و سرور برقرار بود و عامه و خواص در این جشن به شادی و پایکوبی و دادن هدیه به یکدیگر میپرداختند. در این ایام مردم به استقبال پاییز و مهر میرفتند.
جلوی در خانه را آبپاشی و جارو میکردند و به نظافت خانههای خود میپرداختند. سپس لباسهای ارغوانی رنگ میپوشیدند و با شاباش نبشتههای که مانند کارت تبریکهای امروزی است، به دیدن یکدیگر میرفتند. این شاباش نوشتهها را عطر و بویی خوش میزدند و در لفافهای زیبا میپیچیدند. طعامها، خوراکیها و نوشيدنیهای خاصی نیز آماده میشد. خواندن سرود، شعر، دکلمه و نواختن موسیقی نیز از جمله کارهایی است که انجام میدادند.
موسیقی مهرگان
بدون تردید جشن بزرگ و باشکوهی چون مهرگان بههمراه موسیقی و طرب بوده است؛ اما اطلاعاتی از آن در دسترس نیست و تنها در میان منابع تاریخی میتوان اثری از آن پیدا کرد. خلف تبریزی در کتاب خود به نام برهان قاطع برای یکی از مقامها و لحنهای موسیقی سنتی ایرانی از موسیقی مهرگان نام برده است.
در کتاب موسیقی کبیر ابونصر فارابی نیز مقام یازدم از دوازده مقام به نام مهرگان آمده است. نظامی گنجوی نیز در منظومه خسرو و شیرین، مهرگان را بیست و یکمین لحن از سی لحن ذکر کرده است.
جشن مهرگان در زمان حاضر
امروزه همچنان در بین زرتشتیان برخی از نقاط کشور مثل تهران، یزد، کرمان، اصفهان و شیراز جشن مهرگان برگزار میشود. در این جشن، ابتدا جلوی در ورودی آتشکده از مهمانان با ظرف شیرینی و آینه استقبال میشود که از آیینهای کهن ایرانیان است. میهمانان گلاب را در کف دست ریخته و بهصورت میکشند و در آینه نگاه کرده و سپس نقلی برداشته و وارد آتشکده میشوند.
موبدان و موبدیاران در کنار خوان مهرگانی نشسته و همراه با شرکتکنندگان به نیایش اهورمزدا و سخنرانی و بزرگداشت ایزد مهر و جایگاه او در بین زرتشتیان میپردازند. گاتهاخوانی، شعرخوانی برگزاری مسابقات و اعطای جایزه به برندگان و اجرای نمایش داستان کاوه آهنگر و پیروزی فریدون بر ضحاک بر اساس کتاب شاهنامه نیز از دیگر کارهایی است که انجام میشود. در پایان جشن مهرگان، مانند دیگر مراسم و جشنهایی که بین زرتشتیان برگزار میشود، مهمانان با انواع خوردنیها و خوراکیها مثل آجیل، میوه، آش و سیروگ (نان روغنی زرتشتی) که در سفره مهرگانی گذاشته میشود و در هنگام نیایشخوانی تبرک شده است، پذیرایی میشوند.
در گذشته در منطقهای چون یزد، آیین قربانی کردن گوسفند برای ایزد مهر انجام میشد و از رسوم رايج و ضروری بود؛ بهگونهایكه برهای را از بدو تولد، نذر مهر ايزد میكردند و بهخوبی و همراه با آدابی پرورش میدادند. رسم قربانی آنقدر اهميت داشت كه خانوادههای فقير، در مهرگان، در صورت عدم توانايی مالی، مرغی قربانی میكردند و به اين خاطر مهرگانشان را مهرايزد مرغی میخواندند؛ ولی در حال حاضر عمل قربانی كردن در روز مهرگان منسوخ شده است.
جالب است بدانید برخی از مراسمهای امروزی را یادگار باقیمانده از مهرگان باستان میدانند. جشن شروع سال تحصیلی جدید دانشگاه تهران که هر ساله در مهر گرفته میشود و برگزاری آیین قالیشویی مشهد اردهال کاشان، نمونهای از آنها است. مهرگان پس از نوروز بزرگترین جشن ایرانیان باستان بود و در سال ۱۴۰۳ در یونسکو ثبت شد.
