با نگاهی هر چند گذرا به تاریخ هنرهای سنتی ایران، ردپای پر رنگ نماد «بته جقه» را در صنایع دستی ایرانی به وضوح مشاهده میکنیم. نقش بته جقه در هنرهای سنتی ایران از قبیل کاشی، سفال، نساجی، خاتم، پارچه، قالی، شال بافی، گلیم، ترمه و پته بسیار مورد توجه بوده و مورد توجه باقی مانده است. در رابطه با معنا و مفهوم نقش و طرح بته جقه تفسیرها و برداشتهای متفاوتی وجود دارد. بسیاری بته جقه را نمادی از سرو خمیده می پندارند و بر این باورند که سرو خمیده در ایران باستان نماد فروتنی بوده است.
-
بته جقه در هنر ایران
درخت سرو در ایران باستان از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و دارای مفهومی معنوی می باشد. در ادبیات کلاسیک فارسی به این نکته برمیخوریم که واژه ی «بته» یا همان «بوته» به درخت سرو اطلاق می شده است. در ادبیات کلاسیک فارسی نیز درخت سرو نماد عزت نفس و آزادگی میباشد.
در شاهنامه فردوسی در داستان پادشاهی گشتاسب به داستانی بر می خوریم که: زرتشت به نزد گشتاسب پادشاه کیانی می آید تا او را به گرویدن به دین زرتشت دعوت نماید. گشتاسب دعوت او را اجابت می نماید و پیرو دین زرتشت می شود. زرتشت درخت سرو آزادهای را برای گشتاسب از بهشت هدیه می آورد. گشتاسپ به وزیر و داماد خود به نام جاماسب فرمان می دهد که آن درخت را به عنوان نشانی از پیوستن او به آیین زرتشت، در کنار نزدیکترین آتشکده در کاشمر بکارد.
در برخی از آثار به جا مانده بعد از حمله اعراب به ایران این واقعیت ذکر شده است که ایرانیان در کاشمر درخت سروی با قدمت ۱۴۰۰ سال را مقدس میدانستند و آن درخت را درخت زرتشت میپنداشتند. متوکل خلیفه عباسی دستور قطع درخت را صادر می کند و آن را نابود می سازد.
نماد بته جقه چیست و چه مفهومی دارد؟
نماد بته جقهای از ترکیب درخت سرو و غنچه ایجاد شده است و در آیینها و باورهای مختلف، معنا و مفهوم متفاوتی نیز دارد. در هر آیین و محل جغرافیایی این نماد با طرحها و مدلهای مختلفی به کار میرود که این موضوع باعث شده تا این طرح به یکی از پرکاربردترین طرحهایی تبدیل شود که از آیین ایرانی و زرتشتی به وجود آمده است.
برخی از افراد این نماد را نشان دهنده ایستادگی ایران و ایرانیان در مقابل حوادث میشناسند. خمیدگی سرو موجود در این نماد نشان دهنده صدماتی است که از سوی طوفانها به این طرح وارد شدهاند. برخی دیگر نیز بر این عقیده هستند که این طرح سمبل آزادگی ایرانیان بوده است. اما بعد از شکست مزدک به قدری خجالت زده شده که سر خود را پایین انداخته است. به غیر از این موارد که برای معنای بته جقه ذکر شدهاند، این نماد میتواند معنا و مفاهیم زیر را نیز داشته باشد.
سمبل عدد چهار: هنگام طراحی بته جقه، این طرح به چهار بخش مساوی تقسیم بندی میشود و همین موضوع باعث شده تا این طرح را نمادی برای چهار فصل، چهار طبع و … بشناسیم.
صبر در برابر ناملایمات دنیا: در این طرح یک سرو خمیده وجود دارد که نشان دهنده مقاومت ایرانیان در برابر ناملایمات دنیا است. در واقع میتوانیم این طرح را سمبلی برای صبر در برابر ناملایمات دنیا بشناسیم.
بانوی چادر به سر: طرح بته جقه ایرانی میتواند نشان دهنده بانویی باشد که چادر بر سر دارد و مرغی را در سینه خود فرو برده است، باشد.
طرح بته جقه در چه محصولاتی استفاده میشود؟
با توجه به اصالت طرح بته جقه، این طرح در بسیاری از صنایع دستی ایران به کار میرود. در واقع هر هنری ایرانیان میتواند با این طرح تکامل پیدا کرده و زیبایی بسیار بیشتری داشته باشد. از جمله محصولاتی که میتوانند با این طرح ساخته شوند، شامل موارد زیر هستند.
- دوخت روی پارچه مانند ترمه دوزی و سرمه دوزی
- زری بافی با تار و پودهای ابریشم و گلابتون
- ساخت انواع کاشی با این طرح
- قالی بافی با طرحهای اصیل ایرانی
- چاپ طرح روی پرچه برای تولید سفره قلمکار
- ساخت انواع زیورآلات زنانه و مردانه
- ساخت قاب ورق طلا
قدمت نماد بته چقه
در رابطه با قدمت نماد بته جقه مستنداتی در دست داریم. در یکی از حفاری هایی که توسط باستان شناسان روسی در سال ۱۹۴۹ در درهی پازیریک انجام پذیرفت در کنار قالی معروف پازیریک، قمقمه ای از جنس چرم نیز یافت شد که منقوش به نقش بته جقه بود. بعد از آزمایشات متعددی که توسط باستان شناسان روی این قمقمه انجام شد، قدمت این قمقمه در حدود ۲۵۰۰ سال تخمین زده شد.
با استناد به قدمت این قمقمه و یافت نقش بته جقه روی آن، به راحتی سن نماد بته جقه را می توان تخمین زد. برخی محققان منشا و پیدایش بته جقه را در عصر هنر ایلامی-آشوری و سرانجام آن را در عصر هنر هخامنشی دانستهاند. با گذشت زمان و بررسیهای محققان شرق شناس در این زمینه، به لباسهای سلاطین عثمانی برمیخوریم و شاهد طرح و نقش و نگارهای متفاوت بته جقه در طغراهای سلاطین عثمانی هستیم. رد پای بته جقه را بر بالای کلاه پادشاهان ایرانی در کنار پر پرندگان نیز میتوان به کرات مشاهده کرد.
برخی محققین نماد بته جقه را برگرفته از آتش مقدس، یا شبیه به کاج، یا شبیه به نخل، به بادام، به گلابی و همچنین به کیسه چرمی، به شکل مشت بسته و حتی به شیارهایی که برحسب اتفاق رودخانه جومنا در مسیر خود از دره کشمیر به جلگهی هندوستان ایجاد میکند، تشبیه کردهاند. برخی منشا ظهور نماد بته جقه را هندوستان می پندارند، اما مستندات تاریخی خلاف این عقیده را اثبات می کند. اما طرح بته جقه در صنعت پارچه بافی و منسوجات کشمیر هندوستان به وفور دیده میشود.
امروزه در هنر مدرن و حتی در صنعت مدرن پارچه بافیهای اروپا طرح بته جقه از محبوبیت فراوانی برخوردار گشته است. نماد بته جقه با هنر ایرانی گره خورده است و به صورت یک نماد از هویت ملی ما ایرانیان جلوهگری میکند. شاید با دانستن مفهوم این نماد و فلسفه و قدمت این طرح ایرانی از این پس با دیدن بته جقه با نگاهی ژرف تر به آن بنگریم.
زیورآلات طرح بته جقه زنانه هستند یا مردانه؟
یکی از کاربردهای این طرح در ساخت انواع زیورآلات به چشم میخورد. زیورآلاتی که با زیبایی منحصر به فرد خودشان میتوانند استایل افراد را خاصتر از چیزی که هستند جلوه دهند. اگرچه نمیتوان برای این نماد جنسیت خاصی مشخص کرد؛ اما به هر حال زیورآلاتی که در گروه هنری دانژه با این طرح ساخته شدهاند، بیشتر مخصوص خانمها هستند و با زیورآلات ساخته شده برای آقایان متفاوتاند.
رنگ بندی زیورآلات طرح بته جقه قرمز است که این موضوع این زیورآلات را به انتخابی عالی برای شب یلدا و همچنین ولنتاین تبدیل کرده است. در صورت نیاز به مشاهده مدلهای بیشتر این زیورآلات، میتوانید محصولات موجود در سایت دانژه را مانند ست زنانه بته جقه مورد بررسی قرار دهید.
زیورآلات بته جقه ایرانی
زیبایی نماد بته جقه ایرانی باعث شده تا زیورآلات مختلفی با این نماد جذاب ساخته شوند. تنوع در مدلهای زیورآلات ساخته شده با این نماد باعث شده تا زیبایی آن چندین برابر شود و این بدین معنی است که میتوان این زیورآلات را برای هدیه نیز انتخاب کرد. معنی و مفهوم این نماد باعث شده تا بسیاری از ایرانیان علاقه مند به خرید آن باشند. گروه هنری دانژه نیز از طرح بته جقه ایرانیبرای ساخت زیورآلات بسیار متنوع و همچنین قاب طلا استفاده کرده است تا بتوان از زیبایی این نماد و معنی و مفهومی که در میان ایرانیان دارد، بهره مند شد. از جمله انواع زیورآلات ساخته شده با این طرح و نماد میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
