ایران کشوری با تاریخچه ای کهن است و در هر گوشه و کنار از آن عده ای زندگی می کنند که گذشته ای غنی دارند. همان طور که همه ما می دانیم، آغاز فصل بهار و عید نوروز یکی از مهم ترین ایام سال برای ایرانیان است. برگزاری جشن نوروز، قدمتی شش هزار ساله دارد و سال هاست که حداد ما در جای جای کشور و در دوره های مختلف، به برپایی این جشن می پرداختند. امروزه جشن نوروز به عنوان یکی از آیین های مهم آغاز سال، در تمام جهان شناخته می شود. در ادامه با ماه خاتون همراه باشید.
تاریخچه تکم گردانی
آیین تکم گردانی، یک رسم و آیین سنتی است که ریشه در استان اردبیل در ایران دارد. در گذشته، زمانی که امکانات ارتباطی محدود بودند، تکم چی ها، بهویژه در روستاها، به عنوان پیامرسانها و انتقالدهندگان خبرها عمل میکردند. این رسم معمولاً چند روز قبل از آخرین چهارشنبه سال انجام میشد. اما بررسیها نشان میدهد که در جشنهای مذهبی مانند عید غدیر و عید فطر نیز در آذربایجان، این آیین رواج داشته است.
تکم چی ها در هنگام رسیدن به مقصد خود، با زندگی و شادابی که بهار به همراه داشت، مردم را خوشحال میکردند. آنها سرودهای خاصی را اجرا میکردند و مردم محلی نیز به این جشن میپیوستند. تکمگردانی یک رسم زیبا و متفاوت بود که نشان از فرهنگ و تاریخ این منطقه داشت. این رسم همچنان به عنوان یکی از آثار فرهنگی و تاریخی این منطقه شناخته میشود و موردتوجه مردم و محققان قرار دارد.
تکم چیست؟
به معنی بز نر است. تکم در آیین تکم گردانی، یک مجسمه چوبی از بز نر است که بر روی یک صفحه گرد و یا چهار ضلعی چوبی قرار دارد. تکم را اغلب از موی سیاه بز آذربایجان می پوشانند و بر روی آن پارچه قرمز می کشند. این عروسک را با لوازمی همچون زنگوله تزیین می کنند. این عروسک به گونه ای طراحی می شود که قادر باشد بر روی صفحه به صورت عمودی حرکت نماید. در کنار تکم از آینه که نماد روشنی است استفاده می شود.
ویژگیهای تکم
عروسکهای چوبی تکم با اندازهها و اشکال مختلفی ساخته میشوند. این عروسکها با استفاده از پارچههای رنگارنگ و بهویژه پارچههای قرمز پوشانده میشوند. همچنین با استفاده از زینتآلاتی مانند سکه، زنگوله و آیینه، زیبایی و تزییناتی به آنها اضافه میشود. رنگ قرمز در این مراسم به معنای شادی و خوشبختی استفاده میشود و مردم آذربایجان، بهخصوص، از این رنگ بیشترین استفاده را میکنند. رنگ قرمز بهنوعی نماد حیات و انرژی است و در این مراسم، نشاندهنده امیدواری و شادمانی برای سال آینده است.
تکم گردان کیست؟
فردی است که این عروسک جالب را به حرکت در آورده و آیین تکم گردانی را اجرا می کند. تکم گردان یا تکم چی، در آستانه عید نوروز، به کوی و خیابان ها می روند و بشارت آغاز فصل بهار را می دهند. آنان با خواندن شعر و آوازهای مخصوص و حرکت تکم، به نوروز خوانی می پردازند.
تکم چی با چرخاندن عروسک بز نر، بهار خوانی می کند و بدین صورت به استقبال فصل بهار می رود. اغلب افراد تماشاچی، در ازای اجرای تکم چی، به او هدایایی اهدا می کنند. آیین تک گردانی یکی از فرهنگ های رایج در آذربایجان است که برای بسیاری از افراد جالب می باشد.
تکم گردان ها چطور آموزش میدیدند؟
هنر و آیین تکم گردانی یک هنر موروثی است که از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود و در گذشته بدون وجود منابع آموزشی رسمی، از طریق تجربیات خانوادگی یاد گرفته میشده است. این هنر اغلب توسط مردان اجرا میشد و آنها اشعار و فلسفه تکم گردانی را حفظ میکردند. همچنین، با توجه به رویدادهای اجتماعی، سیاسی و مذهبی روز، این هنر را تطبیق میدادند. یکی از ویژگیهای جالب تکمگردانی، وجود یک بیت به زبان فارسی است که نشان از انعطافپذیری این هنر در برابر ملیتها و زبانها دارد.
امروزه، با پیشرفت فناوری و وجود منابع آموزشی متنوع، آیین تکم گردانی بهصورت سازمانیافتهتری آموزش داده میشود. هنرمندان جوان میتوانند از دورههای آموزشی و کارگاههای مربوطه بهره ببرند و با استفاده از تجربیات خانوادگی و ابزارهای مدرن، این هنر را به شکلهای جدیدی اجرا کنند. بااینحال، ارزش اصیل و تاریخچه طولانی تکم گردانی همچنان حفظ شده است و مردم به ارزشهای فرهنگی و هنری این آیین ارج نهادهاند.
اشعار تکم گردانی
دارای مضامین متفاوت و مختلفی است. تنوع در این مضامین سبب می شود تا اجرای تکم چی ها پس از گذشت سالیان طولانی، باز هم نو و غیر تکراری باشد. اما در اغلب تکم گردانی ها، این ابیات که نشان دهنده شروع سال نو و عید است، خوانده می شود:
بیزیم یرده یومورتانی یویاللار
سونرا دونوپ یددی رنگه بویاللار
یددی سینده تحویل اوسته قویاللار
سیزین بو تازه بایرامیز موبارک
آییز، ایلیز، هفتز گونوز موبارک
معنی: در جایی که ما زندگی میکنیم، تخم مرغ را می شورند و با هفت رنگ نقاشی می کنند و به هنگام تحویل سال بر سر سفره می گذارند. عید شما و ماه و سال و هفته و روزتان مبارک.
حفظ هویت فرهنگی
آیین تکم گردانی یکی از عناصر مهم فرهنگ و هویت مردم آذربایجان است. این مراسم به نحوی است که ارتباطی مستقیم با فرهنگ و سنتهای مردم این منطقه دارد و ماندگاری آن به عنوان یکی از اصولیترین عوامل حفظ و نگهداری این هویت فرهنگی محسوب میشود.
ارتباط با طبیعت و طبیعتگرایی
آیین تکم گردانی به عنوان یک مراسم بهاری، ارتباط نزدیکی با طبیعت دارد. این مراسم در زمانی برگزار میشود که طبیعت دارای زندگی و انرژی جدیدی میشود و انسانها نیز با اجرای این مراسم، بهصورت نمادین بازتابی از این تغییرات طبیعتی را ایجاد میکنند.
انتقال ارزشهای اجتماعی
آیین تکم گردانی به عنوان یکی از رسوم و آیینهای محلی، ارزشهای اجتماعی را به نسلهای بعدی منتقل میکند. این مراسم در کنار شادی و سروری که به مردم میبخشد، اصول و ارزشهایی نظیر همبستگی، همدلی و انسجام اجتماعی را برای ساکنان منطقه تداعی میکند.
جذب گردشگران
آیین تکم گردانی به عنوان یکی از مراسم سنتی و فرهنگی، جاذبه خاصی برای گردشگران و علاقهمندان به آشنایی با فرهنگ و هنر این منطقه دارد. این مراسم میتواند به عنوان یک عامل توسعه گردشگری و اقتصادی برای استان اردبیل و آذربایجان شرقی و غربی عمل کند.
تجربه جمعی
آیین تکم گردانی فرصتی برای تجربه جمعی و ایجاد ارتباط اجتماعی است. این مراسم با حضور افرادی به نام تکم چی، افراد را در محلات مختلف شهرگرد هم میآورد و با حرکات و رقصهای خاص خود، همه را به همراهی و همبستگی دعوت میکند. این تجربه جمعی و ایجاد اتحاد و همدلی بین افراد، به دلیل تأثیر مثبتی که بر روحیه و روحانیت مردم دارد، باعث ماندگاری آیین تکم گردانی شده است. بهطورکلی، آیین تکم گردانی به دلایل فرهنگی، طبیعتگرایی، انتقال ارزشهای اجتماعی، جذب گردشگران و ایجاد تجربه جمعی، به عنوان یکی از مراسم سنتی و موروثی ماندگاری دارد. این آیین نهتنها بازتابی از هویت فرهنگی منطقه است، بلکه به عنوان یک عنصر ارتباطی با طبیعت، میراثفرهنگی و اجتماعی را به نسلهای آینده منتقل میکند و همچنین جذب گردشگران و توسعه گردشگری در منطقه را نیز تحقق میبخشد.
کلام آخر
آیین تکم گردانی یکی از آیینهای سنتی و مراسم مهم در فرهنگ مردم آذربایجان و اردبیل است که قبل از نوروز برگزار میشود. این مراسم به مناسبت فرارسیدن سال نو و تولد دوبارهٔ طبیعت انجام میشود. در این مراسم، یک تکم (یک عروسک بز نر) به عنوان نمادی از سال گذشته در نظر گرفته میشود و بهصورت تزیین شده و با استفاده از رنگها و الگوهای خاص، به همراه گروهی از مردان در روستا گردانده میشود.
