یکی از مهم ترین رسوم ها در زندگی کودکان نوپای گیلانی «جشن گازفروشان» است. در گویش گیلکی دندان را «گاز» می نامند که بر گاز گرفتن در فارسی دری مبتنی است. وقتی اولین دندان کودک جوانه می زند، او از مرحله شیرخوارگی وارد دنیای جدیدی از چشیدن و شناخت طعم ها میشود. این اتفاق آنقدر حائز اهمیت است که با جشن و سور و پایکوبی همراه است و به اطلاع اقوام و دوستان و همسایگان می رسد، در ادامه با ماه خاتون همراه باشید.
تحلیل مراسم گازفروشان
سازوکارهایی بر مراسم نمادین گاز فروشان حاکم است؛ یک نوع از مناسک گذر که در آن کودک خود را برای از سرگرفتن مرحله ی جدیدی در زندگی آماده می کند. با اجرای این سور و جشن، کودک در یک مرحله ی گذار است و با برپایی مراسم از زندگی بدون دندان و غذاهایی که منبع آن مادر بود جدا شده و برخلاف قبل، منبع تغذیه در دنیای بیرون است و نه از وجود مادر! و به تدریج خود را برای چشیدن انواع مزه ها و غذاها آماده می کند و بدین شکل دنیای جدیدی پیش روی کودک است و اولین خوردنی از غذای بومی استان و بارزترین آن یعنی برنجِ سفتِ سرخ شده، بر سرش ریخته می شود و نوید خوردن بهترین خوراکی از دید یک گیلانی به او داده می شود. برای بسیاری از کودکان و والدین آنها، در آوردن اولین دندان بامزه و جالب نخواهد بود و ممکن است خیلی طول بکشد یا سخت باشد. نشانه های اولیه مانند: خروج بیش از حد آب دهان کودک یا کمی درد، یک تا دو ماه زودتر از واقعه اصلی اتفاق می افتد و بنابراین جا دارد بعد از تحمل این سختی ها جشن مفصلی ترتیب داده شود و برپایی جشن های این چنینی خود مرحمی است بر زخم؛ چون قبل از آن کودک ناچار به تحمل دردها و حالت های ناگواری از جمله: لثه های متورم،گاز گرفتن مکرر لثه، تب و اسهال و غیره بود و حال که از این دردها رهایی یافته بستگان و نزدیگان دعوت می شوند تا همه با هم جشن بگیرند.
این منسک همانند مناسک گذار دیگر، جدایی از گذشته مهمترین بخش تکامل و تحول است. انواع غذاها مقرر می شود تا کودک به کامل ترین شکل ممکن، از گذشته خود جدا شود. بنابراین دندان فشان موفق، دندان فشانی است که در آن نفی گذشته به خوبی انجام گرفته باشد. این روز در تقویم زندگی پدر و مادر و همچنین خود کودک با دیدن یادگاری های بر جامانده از مراسم از جمله روزهای به یادماندنی است. تقویت عاطفه ی جمعی، انسجام اجتماعی و تقویت حس همبستگی از کارکردهای مناسک گذر است، که با نمونه فوق به خوبی مشخص شد. والدین با دعوت بستگان و نزدیکان کودک همگی را در این شادی سهیم می کنند و بدین طریق کودک با این منسک آماده می شود برای شروع فصل تازه ای از زندگیش.
سفره گازفروشان
اطلاع رسانی رویش کودک مهم ترین و تنها هدف این رسم نیست، بلکه اصلی ترین بخش این رسم سنتی برپایی «سفره گازفشانی » است که تخصصی بودن آن مانند سفره هفت سین نوروز است. در این سفره علاوه بر خوراکی های مخصوص جشن، ابزارهایی قرار داده میشود که نماد شغل های مختلف اند و کودک با انتخاب یکی از آن ابزارها گویی شغل آینده خودش را انتخاب میکند. ابزار هایی مانند آینه، کتاب، قلم، قیچی، طلا، قاشق، گوشی پزشکی.
اگر کودک قلم را بردارد، معلم و اگر قیچی را بردارد خیاط و … خواهد شد و با پایکوبی اطرافیان همراه میشود.
آش گازفروشان
خوراکی های مخصوص این جشن شامل نوعی آش حبوبات است که از انواع مختلف حبوبات، غله و سبزی های معطر گیلانی طبخ میشود. علاوه بر قرار گرفتن در سفره جشن، به شکل سنتی در کاسه به منزل همسایه ها هم فرستاده میشود. همسایگان هم حین بازگرداندن کاسه آش گازفشانی پول یا هدیه ای کوچک برای کودک می فرستند.
طرز تهیه آش دندونی برای ۲۰ نفر
مواد لازم
نخود گرد: ۱ لیوان فرانسوی
لوبیا قرمز: ۱ لیوان
لوبیا سفید: ۱ لیوان
لوبیا چیتی: ۱ لیوان
عدس سبز: ۱ لیوان
گندم: ۲ لیوان
برنج: ۱ لیوان
بلغور جو: ۱ لیوان
قلم گوساله: ۱ عدد
گوشت قلوه گاه گوسفند: ۲ تکه
نمک، فلفل، زردچوبه و دارچین: به مقدار لازم
پیاز: ۲ عدد بزرگ و ۲ عدد متوسط
روغن: به مقدار لازم
طرز تهیه
ابتدا گندم ها را بشورید و به مدت سه روز بخیسانید. در این سه روز مرتب آب گندم ها را عوض کنید تا رنگ آب آن ها سرانجام شفاف شود. حبوبات را ۲۴ ساعت قبل از پخت بخیسانید و چند بار آب آن ها را عوض کنید تا نفخ حبوبات از بین برود. قلم گوساله و گوشت قلوه گاه گوسفند را با دو عدد پیازه متوسط، ۱ قاشق چایخوری زردچوبه و ۱ قاشق مرباخوری دارچین خوب بپزید. بعد از پخت کامل این مواد محتویات داخل قابلمه را آبکش کنید و قلم را دور بیندازید. گوشت قلوه گاه را حسابی با گوشت کوب دستی یا برقی بکوبید.
هر کدام از حبوبات را جداگانه بپزید. در قابلمه ای که می خواهید آش دندونی را در آن بار بگذارید مخلوط عدس، گندم، برنج و بلغور جو را با هم بپزید چون زمان پخت آن ها کمتر و به هم نزدیک است. گندم باید حسابی لعاب بیندازد. در این فاصله ۲ عدد پیاز بزرگ را خلالی و نازک و یکدست خرد و سرخ کنید تا کاراملی شود. بعد از پخته شدن مخلوط عدس، گندم، بلغور جو و برنج، آب گوشت آبکش شده و گوشت کوبیده شده را به آن ها اضافه کنید. اجازه دهید این مخلوط یک ساعت روی شعله ملایم گاز حسابی پخته شود. بعد از ۱ ساعت حبوبات های جداگانه پخته شده و آبکش شده را به ترکیبات داخل قابلمه اضافه کنید.
۱ قاشق مرباخوری فلفل سیاه به مواد اضافه کنید و به مقدار دلخواه و بنا بر ذائقه تان از ۱ قاشق مرباخوری تا یک قاشق غذاخوری نمک بریزید (به جای نمک می توانید از قرص عصاره گوسفند اضافه کنید). اگر آب روی حبوبات را نپوشانده و فکر می کنید آب بیشتری علاوه بر آب قلم نیاز است مقداری آب جوش به آن اضافه کنید. آش دندونی را مرتب هم بزنید تا به خاطر لعاب گندم ته نگیرد. وقتی که آش حسابی جا افتاد و غلیظ شد آن را در ظرف های مورد نظر سرو کنید و با کشک سفید و کشک زعفرانی و ترجیحا با طرح دندان، پیازداغ و نعنا داغ تزیین کنید.
اش دندونی به دلیل دارا بودن گوشت، انواع حبوبات، قلم، گندم، برنج و جو، یک آش بسیار مقوی و مفید است. این آش، منبع غنی آنتی اکسیدان ها، فسفر، روی، نیاسین، مس، فسفر، آهن، منگنز، فیبر، پروتئین، سدیم، پتاسیم، ویتامین A، ویتامین B6، ویتامین B12، ویتامین C و ویتامین D است. در ادامه به برخی از خواص و فواید این آش بی نظیر اشاره خواهیم کرد.
آجیل گاز فروشان
از آنجایی که برنج در فرهنگ تغذیه گیلانی ها جایگاه و اعتبار بالایی دارد، به شکل بوداده (وابیشته بج) همراه با عدس، گندم، تخمه هندوانه و کدو، بادام زمینی، گردو، فندق و کنجد آجیل اصلی سفره را تشکیل میدهد. مهمانان قبل از اعطا هدایا برای دیدن دندان کودک، هر یک مشتی برنج بوداده برمی دارند و بر سر کودک، که وسط سفره نشسته، می ریزند. این کار با آرزوی صحت و سلامت برای کودک و لذت بردنش از طعام و خوراکی هاست.
مردم گیلان معتقدند این مشارکت جمعی در جشن، دعا و آرزو های خوب باعث میشود کودک راحت تر و با رنج کمتری دندان هایش را دربیاورد؛ در واقع این جشن مرهمی است برای کودکی که روند طولانی و عموما همراه با درد، تورم لثه، ریزش مداوم آب دهان میگذراند.
خبر فادید به نان دان (به نان اور خبر بدهید)
زای باورده دندان (بچه دندان دراورده است)
قندا خوره ز قندان (قند را از قندان می خورد)
آش بوخورید نوش جان (آش بخورید نوش جانتان)
افتادن اولین دندان شیری
علاوه بر آیین گازفروشان، که در رابطه با جوانه زدن اولین دندان است، سنتی دیگر هم میان مردم گیلان در خصوص دندان کودکان رایج است. افتادن اولین دندان شیری، که در حدود پنج سالگی است، نیز همراه با مراسمی کوچک در خانه است. شب اول دندان افتاده را زیر بالش کودک میگذراند تا فرشته مهربان محافظ دندان ها برای کودک جایزه بیاورد؛ والدین زیر بالش کودک پول یا شکلات میگذارند. وقتی که کودک هدیه دندان افتاده را برداشت، باید دندان را به خروس بدهد تا بخورد، خروس بعد از خوردن دندان قوقولی قوقو میکند و دعا میخواند تا زودتر دندان جدید کودک جایگزین شود.
