اسپند دود کردن از زمانهای قدیم در میان اکثر خانواده های ایرانی متدوال بوده است و در اکثر مناسبت ها و دورهمی ها مثل عروسی و به دنیا آمدن فرزند و … اسپند دود میکنند. اسپند دود کردن یکی از باورهای متداولی است که ما ایرانیان، برای دفع بلا و چشم زخم برای خود و اطرافیانمان از آن استفاده می کنیم اطلاعات دقیقی از اینکه این باور و سنت از کجا نشأت گرفته است در دست نیست.
شواهد تاریخی درمورد اسپند
شواهد تاریخی نشان میدهد که در اکثر معابد و پرستشگاه های ادیان مختلف در نقاط مختلف دنیا هنگام برگزاری مراسم و نیایش ها گیاهانی را میسوزاندند و دود حاصل از سوزاندن آن را در فضا پخش میکردند.
در برخی از متون باستانی نوشته اند که گیاه قدیمی و معروف «هوم» که در مراسم مذهبی سوزانده میشده چیزی شبیه به اسپند امروزی میباشد و یا اینکه برخی باستان شناسان معتقدندن اسپند ممکن است همان گیاه مقدس در اوستا و یا شاهنامه و یا سومه مقدس در ریگ ودا باشد. ولی سند معتبری برای اثبات این موضوع در دست نیست.
خواص اسپند چیست؟
از نظر طب سنتی گیاه اسپند طبیعتی گرم دارد و دود حاصل از ان وقتی در محیط پراکنده شود باعث گرم شدن مغز میشود و دود این گیاه خاصیت ضدعفونی و میکروب کشی در محیط دارد. اسپند دود کردن هیچ گونه ریشه ی دینی ندارد و این باور که دود کردن اسپند میتواند بلا و چشم زخم را دور نماید باوری خرافه ای میباشد.
دود کردن اسپند در ایران تاریخ بسیار کهنی دارد. در گناباد تا همین سالهای اخیر اکثر مادران صبح زود اسپند در آتش میریختند و جلوی ورودی خانه میگذاشتند، در خراسان دشتهای وسیعی از گیاه اسپند وجود دارد، جالب است که این گیاه توسط هیچ حیوانی خورده نمی شود.
دود کردن اسپند در کشور های دیگر
اسپند دود کردن در بسیاری از کشورها متدوال است، از جمله در کشور ترکیه و سوریه و عراق و اردن، دانه های خشک اسپند را در آتش میریزند و دود حاصل از آن را به سمت افراد فوت میکنند تا از چشم و نظر غریبه ها در امان باشند. در برخی از نقاط ترکیه اسپند های کپسول مانند را با نخ به هم وصل میکنند و برای دور کردن چشم زخم به صورت آویزی به دیوار منازل و مساجد و یا داخل اتومبیل آویران می کنند.
با وجود اینکه اسپند فواید زیادی دارد و سنت دود کردن آن از قدیم به ما به ارث رسیده است اما هنوز متخصصان علم پزشکی در این مورد نظر قطعی نداده اند ولیکن متخصصان طب سنتی معتقدند که این سنت را ابوعلی سینا توصیه کرده است و توصیه های او موثر است پس نمیتوان در اینکه دود کردن اسپند خاصیت دارد شک نمود.
اسپند دود کردن برای جلوگیری از چشم زدن
در موضوع فلسفه اسپند دود کردن فارغ از ریشه این سنت، تا چه اندازه اسپند دود کردن می تواند در جلوگیری از وقوع بلا و چشم زخم موثر باشد؟آیا اساسا این سنت ریشه دینی نیز دارد یا تنها باوری عامیانه است؟ ببینید دود کردن اسپند یک نوع تشریفات و رسومی است که میان ما متداول است اما این گونه نیست که ریشه دینی داشته باشد و در متون روایی و دینی این امر برای رفع چشم زخم و هر گونه صدمه ای توصیه شده باشد.
هر چند دین آداب و مراسمی که با عقل و شرع منافات نداشته باشد را رد نمی کند و حتی برای برخی از آنها توصیه هایی نیز دارد مانند رسم دید و بازدید و مراسمی که ایرانیان برای عید نوروز و باستانی خود دارند و ما توصیه هایی در دین برای قرائت دعا در این روزها داریم. بنابراین اسفند دود کردن به خودی خود و برای مثلا خوشبو کردن منزل و محیط یا از بین بردن میکروب ها که این یکی از خواص اسفند دود کردن است از نظر دین ایرادی ندارد اما آنجا که این عمل برای دفع بلا و چشم زخم و جلوگیری از حوادث به حساب آید، اینجا دین بر آن مُهر تایید نمیگذارد. در واقع دین بر امری که با عقل ناسازگار است، صحه نمی گذارد.
اعتقاد به فلسفه اسپند دود کردن
ببینید وقتی انسان به چیزی اعتقاد داشته باشد، در برابر آن تسلیم می شود و کرنش نشان می دهد و شرایط خود را بر آن تطبیق می دهد و به خود تلقین می کند که شرایط طبق همان باور او به پیش می رود. لذا عوامل دیگری بر این موضوع تاثیر می گذارند و فرد گمان می کند مثلا دود کردن اسفند موجب شده تا او چشم نخورد! اما در حقیقت دانه اسفند یک پدیده خنثی است که نه عقلی دارد و نه شعوری و نه حرکتی و نه ارتباطی و دخل و تصرفی تا بتواند امری را مهار کند.
به طور کلی باور به چنین رویکردها و سنت هایی که منشا عقلی و دینی ندارند، چه تاثیری می تواند بر سبک زندگی داشته باشد؟ مهم ترین مساله ای که با تکرار این اعمال پدید می آید، باور به پدیده های غیر واقعی است که این پرتگاه خرافه است. از سوی دیگر این دست باورها موجب می شود انسان پس از گذشت مدتی، در برابر پدیده های عقلی موضع گیری کند و مثلا وقتی فردی از راه عقلی بخواهد باطل بودن امری را برای او اثبات کند، بگوید من با عقل کاری ندارم و خود این مساله را تجربه کرده ام و درستی آن به من ثابت شده است!
بهترین زمان برای اسپند دود دادن
بهترین زمان برای دود دادن اسپند میتواند بسته به هدف و اعتقادات شخصی متفاوت باشد، اما برخی از زمانهای متداول که در فرهنگهای مختلف به آنها اشاره شده عبارتند از:
- بعد از غروب آفتاب
یکی از زمانهای رایج برای دود دادن اسپند، بعد از غروب آفتاب است. بسیاری معتقدند که این زمان برای دفع انرژیهای منفی و محافظت از خانه و خانواده در برابر چشم زخم مؤثر است. - پس از ورود مهمان
دود کردن اسپند پس از ورود مهمان به خانه نیز رایج است، به ویژه اگر مهمان ناشناخته باشد. این عمل به منظور دفع انرژیهای منفی احتمالی و حفاظت از خانه انجام میشود. - در مراسمها و مناسبتهای خاص
در مراسمهای مهم مانند عروسیها، تولدها، و مراسم مذهبی یا فرهنگی، اسپند دود میکنند تا فضایی پاک و پر برکت ایجاد کنند. - هنگام بیماری یا شیوع بیماری
در مواقعی که فردی بیمار است یا در دورهای که بیماریهای واگیردار شایع هستند، دود دادن اسپند به عنوان یک روش طبیعی برای ضدعفونی کردن هوا و کاهش انتشار میکروبها استفاده میشود. - بعد از تغییرات محیطی
پس از نقل مکان به خانه جدید، تغییر فصول، یا هر گونه تغییر عمده در محیط زندگی، دود کردن اسپند میتواند به منظور پاکسازی فضا و ایجاد تعادل انرژیهای محیط انجام شود. - پیش از خواب
برخی افراد قبل از خوابیدن اسپند دود میکنند تا به ایجاد آرامش و دفع انرژیهای منفی از اتاق خواب کمک کنند. - اول هفته یا اول ماه
برخی از افراد در آغاز هفته یا ماه جدید، اسپند دود میکنند تا از انرژی مثبت برای شروعی تازه بهرهمند شوند و از برکت و حفاظت در طول هفته یا ماه برخوردار شوند.
2 پاسخ
تشکر و سپاس فراوان از کار فرهنگی خانم رسولی
خیلی عالی وجالب بود