داستان آشنایی من با فبک | قسمت 4_ گزِ آردی و تولد خلاقیت

این نوشته بخشی از مجموعه «داستان آشنایی من با فبک» است؛ روایتی شخصی و تربیتی از مواجهه با فلسفه برای کودکان و نوجوانان (P4C) که می‌کوشد تجربه زیسته، طرح درس و پرسش‌های فلسفی را در کنار هم برای والدین و مربیان قابل استفاده کند.

«کودکان تنها از چیزهایی درک واقعی دارند که خودشان کشف کرده باشند.»

ژان پیاژه

✨یکی از مهم‌ترین کارکردهای فلسفه برای کودکان و نوجوانان (فبک)، پرورش تفکر خلاق از دل تجربه‌های ساده، حسی و زیسته است.

این نوشته، با روایتی خاطره‌محور، به نقش بازی، بی‌نظمیِ خلاقانه و آزادی تجربه در شکل‌گیری خلاقیت کودک می‌پردازد.

گزِ آردی

دستِ خالی، دوست ندارم جایی بروم؛ حتی عیددیدنی.

در قنادی، چشمم فقط به گزِ آردی می‌افتد.

به‌خصوص بسته‌هایی که روی جعبه‌شان عکس آن آقاست؛ همان که مرا یاد عکس جوانی‌های «آقاجانم» می‌اندازد.

پدربزرگم همیشه هر جا می‌رفت، یک جعبه از همین گزها را پیشکش می‌برد.

با خنده می‌گفت:

«آقا! این گزها خیلی بهتر از دسته‌گله… گل را که نمی‌شود خورد!»

و بعد خودش قاه قاه می‌خندید.

جلو می‌روم و به فروشنده می‌گویم:

«لطفاً از همون گزهای آردیِ پُرپسته بدید… همونا که عکس اون آقا رو دارن.»

فروشنده لبخند می‌زند و پیشنهاد می‌دهد:

«خانم، از این گزهای لقمه‌ای ببرید، هم خوشمزه‌ست هم ریخت‌وپاش آرد نداره.»

ریخت‌وپاش آرد؟!

حس خوب سردی و نرمی آرد سفید گز،

شوق نقاشی با انگشت اشاره روی آردهای صاف شده، بارش برفِ آردی، و لذت مثلا آدم‌برفی شدن، پنهان کردن دست‌های کوچک زیر کپه‌ای از آرد، و قایم‌باشک بازی، تجربه‌ی به جای نانوا بودن، و…

ناگهان همه‌ی کودکی‌ام در خانه‌ی پدربزرگ را به یاد آوردم

همه‌ی این‌ها فقط در خانه‌ی «آقاجان» ممکن بود.

او همیشه یک پارچه‌ی بزرگ وسط اتاق پهن می‌کرد و قبل از هر اعتراضی با صدای بلند می‌گفت:

«بذارید بچه بازیشو بکنه… آخرش خودم جمع می‌کنم.»

لبخند می‌زنم و به فروشنده می‌گویم:

«نه… همون گزِ آردی رو لطفاً.»

چند جعبه می‌خرم و به هر خانه‌ای که می‌روم، یکی هدیه می‌دهم 😉

هدیه‌ای از جنس خاطره، لمس، بازی و آزادی.

الهام زنجانیان

 

پیوند داستان با فبک

• لذت بازی‌های کودکانه از کجا می‌آید؟
• چرا خراب کردن و دوباره ساختن، شادی می‌آورد؟
• چرا دست‌ها، پیش از ذهن، شروع به فکر کردن می‌کنند؟

خلاقیت در حیرت ریشه دارد؛ در تجربه‌های ساده‌ای که کودک آن‌ها را خودش کشف می‌کند. فلسفه برای کودکان، درست از همین نقطه آغاز می‌شود.

پرسش‌های فلسفی (مناسب حلقه گفتگو)

• آیا شما تجربه‌ای از شادیِ کشف و خلق داشته‌اید؟
• بزرگ‌ترها چقدر به شما اجازه‌ی تجربه و بی‌نظمی می‌دادند؟
• بی‌نظمیِ خلاقانه تا کجا می‌تواند مجاز باشد؟
• چرا بعضی تجربه‌ها در ذهن ماندگارتر از آموزش مستقیم‌اند؟

فعالیت مرتبط با داستانک «گزِ آردی»

۱. فعالیت نوشتاری

برگه‌ای بردارید و چند سطر درباره‌ی ارتباط فلسفه برای کودکان و نوجوانان (فبک) و تفکر خلاق بنویسید.

۲. فعالیت دست‌ورزی (خمیر بازی خوراکی)

سفره‌ای بزرگ پهن کنید.

همراه کودک خمیر نمکی ساده درست کنید.

اجازه دهید کودک ورز دهد، شکل بسازد و خیال‌پردازی کند.

از او بپرسید:

چه چیزی می‌سازی؟

چرا این شکل را انتخاب کردی؟

واژه‌هایی که استفاده می‌کنی چه معنایی دارند؟

در پایان، با گفت‌وگو و رضایت، کودک را در جمع‌کردن وسایل همراه کنید.

جمع‌بندی تربیتی

کودکان بیش از اسباب‌بازی، به هم‌بازی نیاز دارند؛

و ما بزرگ‌ترها، به یادآوری کودکیِ فراموش‌شده‌ی خودمان.

پاورقی و منابع

۱. گز آردی کرمانی

عکس روی جعبه‌ی گز مربوط به حاج میرزا حسین کرمانی و اخوان است که مؤسسه‌ی تولیدی گز کرمانی را در سال ۱۲۸۱ خورشیدی بنیان‌گذاری کردند.

۲. تفکر خلاق در برنامه فلسفه برای کودکان و نوجوانان

راجی، ملیحه. کندوکاوی در مبانی و خاستگاه‌های نظری–تربیتی فلسفه برای کودکان.

ناشر: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ اول ۱۳۹۵، بخش تفکر خلاق.

۳. اهمیت نوشتن در فلسفه برای کودکان و نوجوانان (فبک)

تمرین نوشتن، یکی از اهداف اصلی برنامه «فلسفه برای کودکان و نوجوانان» است و به ایجاد عادت نوشتاری، تعمیق تفکر و پرورش بیان فلسفی کمک می‌کند.

۴. دستور تهیه خمیر بازی خوراکی (خمیر نمکی ساده)

مواد لازم:

یک پیمانه آرد

یک‌چهارم پیمانه نمک

نصف پیمانه آب

۳ تا ۵ قطره رنگ خوراکی (اختیاری)

کمی روغن برای جلوگیری از چسبندگی

همه‌ی مواد را خوب ورز دهید تا خمیر یکنواخت شود. خمیر را می‌توان در کیسه‌ی دربسته تا دو هفته در یخچال نگهداری کرد.

توضیحات تکمیلی در سایت «ستاره»:

https://setare.com/fa/news/28154/

۵. دست‌ورزی (Fine Motor Skills)

دست‌ورزی به مهارت کنترل و هماهنگی حرکات ظریف انگشتان گفته می‌شود که نقش مهمی در یادگیری، استقلال و رشد شناختی کودک دارد.

۶. تفکر از طریق دست‌ورزی

در فعالیت‌های دست‌ورزی، کودک از طریق حرکت، لمس و ساختن، تفکر خود را شکل می‌دهد و خلاقیت او فعال می‌شود.

۷. اصل اختیار در فعالیت‌های فبک

تمام فعالیت‌ها در برنامه فلسفه برای کودکان و نوجوانان باید داوطلبانه، بدون اجبار و بر اساس علاقه‌ی کودک انجام شود. آزادی، شرط اصلی شکل‌گیری تفکر خلاق است.

 

ماه خاتون؛ جایی که داستان، آغاز اندیشیدن است.

 

نویسنده: الهام زنجانیان | مربی فلسفه برای کودکان و نوجوانان