رسم آب تنی در شیراز و بازگشایی بخت دختران و پسران از زیر کوه سعدی در شیراز، ، چشمه ای آب بیرون می آید که قدمت زیادی دارد. و این آب توسط چاه ها و قنات ها به سمت محله ای به همین نام میرسد. در محله سعدی که در بالای آرامگاه سعدی واقع شده است. چند چاه برای استفاده ساکنان از این آب از زمانهای قبل حفر شده بوده است. حوض ماهی آرامگاه سعدی ، همسطح زمین و و مظهر قنات و چشمه است.
موقعیت آب سعدی
در زیر آرامگاه سعدی، حوضی زیبا و تاریخی وجود دارد که از قناتی قدیمی به نام قنات سعدی تغذیه میشود. این قنات از دامنههای کوه بمو سرچشمه میگیرد و از قرنها پیش، آبی خنک، زلال و سرشار از مواد معدنی را به این ناحیه میرسانده است. آب سعدی نهتنها در باور مردم، بلکه در اسناد تاریخی نیز همواره به عنوان آبی شفابخش و پاک شناخته شده است. حوض ماهی در این مکان، با معماری هشتضلعی و پلههایی که از صحن آرامگاه به عمق زمین میرسد، یادگاری از سنت ایرانیِ احترام به آب و طبیعت است. گفته میشود که این آب، به دلیل عبور از لایههای آهکی و طبیعی زمین، ویژگیهای درمانی دارد و در گذشته برای شستوشو، غسل و حتی درمان بیماریهای پوستی و مفصلی مورد استفاده قرار میگرفته است.
رسم آب تنی در شیراز
این آیین از دیرباز نزد مردم تقدس داشته است و دارد. آب نزد ایرانیان باستان اهمیت و تقدس ویژه ای داشته زیرا آنها معتقد بودند ((آناهیتا)) ایزدبانو و نگهبان آب ها است و آناهیتا در دوران ساسانی مقامی بلند مرتبه داشته و مورد ستایش بوده است، البته تقدس آب در ایران ریشه در آیین مهر و میترا دارد.
بر اساس نوشته های ابن بتوته که دو مرتبه در سالهای ۷۲۵ و ۷۴۸ به شیراز سفر کرده است، سعدی این حوض هشت ضلعی را که به حوض ماهی معروف میباشد را بنا نموده است و تا سال ۱۳۲۷ قبل از اینکه ارامگاه سعدی به شکل امروزی تجدید بنا شود، رسم آب تنی در آب سعدی بسیار متدوال و مرسوم بود و مادربزرگها پدربزرگها حتما به یاد دارند.
به گفته ی مادربزرگم خدا بیامرز: هر سال آخرین سه شنبه ی سال که مصادف با چهار شنبه سوری میباشد از صبح تا عصر زنان و دختران و از عصر تا پاسی از شب مردان و پسران در آب سعدی آب تنی میکردند.
مردم بر این باور بودند که بخت دختران و پسران دم بخت با آبتنی در حوض سعدی و یا آب سعدی گشوده میشود و بزودی راهی خانه بخت می شوند و جامی فلزی نیز به نام جام چهل کلید در حوض خانه سعدیه وجود داشته که با آن جام بر سر دختران و پسران دم بخت آب میریختند.
اعتقاد های مردم درباره این جشن باستانی
باورهای زیادی در مورد خاصیت های آب سعدی بین ساکنان شیراز رواج دارد. کشاورزان معتقدند اگر از این آب بردارند و در فصل کشت و زرع اندکی درون جوی آبی بریزند که مزارع انها را ابیاری می کند و محصول آنها بدون آفت و پر برکت خواهد بود. همچنین مردم بر این باورند که با آبتنی در این آب امراض از انسان دور میشود و مشکلات و گرفتاری هایشان نیز حل می شود، هنوز هم بازدیدکنندگان از ارامگاه سعدی برای بر آورده شدن آرزوهاشون در حوض ماهی سکه می اندازند.
پس از ساخت و تجدید بنای ارامگاه سعدی، از آبتنی در این محل جلو گیری شد و دسترسی به این آب غیر ممکن شد. امروزه حدود ۱۵۰ متر بعد از آرامگاه در کوچه ای که به نام کوچه حمام سعدی معروف است و مردم از آب چشمه و قنات استفاده میکنند، هنوز برخی از گذشته تا کنون معتقدند این آب سحر و جادو را باطل میکند. در گذشته های دور صحرای سعدی تماما محل شست و شو و خشک کردن لباس بوده است. خوشبختانه با وجود کمرنگ شدن این رسوم باستانی هنوز هستند کسانی که بر باورهای خود باقی مانده اند و این رسوم را به جا میآورند.
فلسفه رسم آب تنی در آب سعدی
رسم آبتنی در آب سعدی یکی از آیینهای دیرینه مردم شیراز است که ریشههای آن به قرون گذشته بازمیگردد. مردم باور داشتند که آب جاری در قنات سعدی، به سبب نزدیکی به مزار شاعر و عارف بزرگ، خاصیت تبرک دارد و غسل در آن میتواند موجب دفع بلا، شفا، گشایش بخت و برآورده شدن آرزوها شود. این رسم معمولاً در شب چهارشنبه سوری یا روزهای پایانی سال برگزار میشده است. در آن زمان، زنان و مردان، بهویژه دختران دمبخت، با نیت پاکی و باز شدن بخت، وارد آب میشدند و با دلی سرشار از امید دعا میخواندند.
باور بر این بود که هر کس سه بار در آب سعدی فرو رود و در دل خود نیت کند، حاجتش برآورده میشود. برخی نیز اعتقاد داشتند باید با جام چهل کلید – ظرفی که بر روی آن آیات و نامهای مقدس حک شده – سه بار آب بر سر خود بریزند تا از غم و گرفتاری رها شوند. این مراسم نه تنها رنگ و بوی مذهبی و عرفانی داشت، بلکه فرصتی بود تا مردم با طبیعت، آب و شعر سعدی ارتباطی تازه برقرار کنند.
جزئیات آیین آب تنی و باورهای مردم
در گذشته، روزهایی خاص از سال برای اجرای این آیین انتخاب میشد. مردم از صبح زود به آرامگاه سعدی میرفتند، وضو میگرفتند و نیت میکردند. دختران دم بخت، با چادری سفید و دلی پر از امید، پلههای سنگی را پایین میرفتند و در سکوت وارد آب زلال میشدند. هنگام ورود، سه بار نام سعدی و خداوند را بر زبان میآوردند و دعا میخواندند. برخی نیز سنگریزههایی از کف قنات برمیداشتند و معتقد بودند که نگهداری این سنگها در خانه، باعث دفع چشمزخم و بدیُمنی میشود.
مردم میگفتند که اگر کسی با نیت خالص در این آب غسل کند و پس از خروج از آب بدن خود را خشک نکند، بلکه اجازه دهد تا قطرات آب خود به خود بر زمین بریزد، تا سال آینده از بلا و بیماری در امان خواهد بود. در برخی روایتها آمده که دختران پس از بیرون آمدن از آب باید لباسی نو بپوشند و لبخند بزنند تا بختشان باز شود. این جزئیات ساده اما پررمز، نشان از پیوند عمیق مردم با طبیعت و باور به انرژی مثبت آب دارد.
جنبههای فرهنگی و مردمشناسی آیین
رسم آبتنی در آب سعدی را میتوان از دو منظر فرهنگی و مردمشناسی بررسی کرد. از یک سو، این آیین بازماندهای از سنتهای باستانی ایرانی است که در آن، آب عنصر مقدس و زندگیبخش تلقی میشده است. در آیین زرتشتی، «اردویسور آناهیتا» الهه آب و باروری بود و مردم برای برکت، زایش و تطهیر به چشمهها و رودها پناه میبردند. این باور، پس از گذشت قرنها، در فرهنگ اسلامی و محلی تداوم یافت و به صورت آیینهایی همچون «غسل در آب سعدی» جلوهگر شد.
از سوی دیگر، انتخاب محل آرامگاه سعدی برای انجام این آیین نیز بیدلیل نیست. سعدی در اشعار خود بارها از پاکی، نیت خیر و عشق الهی سخن گفته و شاید مردم، ناخودآگاه این مکان را محل تلاقی آب، عرفان و برکت دانستهاند. حضور آب زلال در کنار مقبره شاعر، برای بسیاری، نمادی از «روشنی روح» و «جریان اندیشه پاک» بوده است.
افول و تغییر در دوران معاصر
با گذر زمان، ساخت آرامگاه جدید سعدی در دوران پهلوی و تغییر ساختار دسترسی به حوض زیرزمینی، سبب شد که اجرای این رسم به تدریج کم رنگ شود. از سوی دیگر، قوانین جدید بهداشتی و ممنوعیت ورود به آبهای عمومی نیز باعث شد که مردم دیگر نتوانند مانند گذشته در آب سعدی غسل کنند. افزون بر این، خشک شدن بخشهایی از قنات سعدی در اثر خشکسالی، کاهش آب زیرزمینی و رشد شهرنشینی نیز بر این آیین اثر گذاشت. امروزه تنها در برخی روایتهای شفاهی و یادداشتهای محلی از رسم آبتنی در آب سعدی شیراز یاد میشود، اما هنوز هم بسیاری از مردم، هنگام بازدید از آرامگاه سعدی، دست خود را به آب میزنند، نیت میکنند و برکت میطلبند؛ یادگاری از ایمان و امید که در دل مردم زنده مانده است.
معنای نمادین و پیام روحانی
رسم آبتنی در آب سعدی، صرفنظر از جنبههای اسطورهای و تاریخی، حامل پیامی عمیق است: پاک شدن از غم، تجدید روح، و باور به نیت نیک. همانگونه که سعدی در بوستان میگوید:
«به نیت بدی، نیکویی کس نکرد / ز نیت نکو، بدی برنخورد».
غسل در آب سعدی، در واقع تطهیر درونی است؛ فرصتی برای آغاز دوباره، برای رهایی از اندوهها و برای سپردن دل به جریان زلال زندگی.
سخن اخر
رسم آبتنی در آب سعدی شیراز، آیینی است که از دل فرهنگ، ایمان و ادبیات ایرانی برخاسته است. این رسم که روزگاری با شکوه و شور در میان مردم اجرا میشد، یادآور باور دیرینهی ایرانیان به پاکی، برکت، و تقدس آب است. هرچند امروزه دیگر آنگونه کهن برگزار نمیشود، اما روح آن در دل مردم و در جریان زلال قنات سعدی همچنان جاری است. شاید روزی دوباره این آیین به شکلی نمادین و فرهنگی احیا شود تا نسلهای آینده بدانند که آب نه فقط سرچشمه زندگی، بلکه مظهر امید و عشق در فرهنگ ایرانی است.
یک پاسخ
خوشبختانه؟!!!!
از کی تا حالا داشتن خرافات خوشبختیه؟!!!!