«جشن ميانه پاییز» در زمرهی جشن هاي شش گانه در ايران باستان میباشد.در گاهشمار ايراني ١٥ آبان ماه زمان برگزاري جشن ميانه پاييز است. دَر ايران باستان از اين جشن با نام هاي «اياثرم» و يا «اياثرمه» به معنای «آغاز سرما» ياد شده است.
در باور هموطنان زرتشتی مان جَشن ميانه پاييز يا«گاهنبار اياسرم» زمانی است كه پروردگار گياهان را آفريده است. جشن ميانه در ميان زرتشتيان از اهميت ويژه ای برخوردار است و اكثريت دراين مراسم آيينی شركت می كنند.
جشن میانه پاییز و پیشینه آن
در فرهنگ ایران باستان، برگزاری جشنهای سالانه در ستایش طبیعت، انسان و آفرینش رواج فراوان داشت؛ بر این اساس در هر یک از ماههای سال جشنهای مختلفی برپا میشدند که جایگاهی ویژه میان مردم ایران باستان داشتند.
بر اساس گاهشمار ایرانی تنظیم میشدند. جشن میانه پاییز که در زمان باستان «گاهنبار ایاثرم» نام داشت و امروزه با نام «پاییزانه» نیز شهرت دارد، یکی از جشنهای شش گاهان (۶ گاهان، گاهنبار) ایرانی بود که در آبان ماه برگزار میشد. در این جشن، ایرانیان به نکوداشت تغییرات طبیعت و آفرینش گیاه میپرداختند. گرچه بسیاری از جشنهای گاهنبارها امروزه به دست فراموشی سپرده شدهاند، همچنان در بسیاری از شهرهای ایران و بهخصوص در میان زرتشتیان، برگزاری این جشنها متداول است.
نامگذاری جشن میانه پاییز، در زمان باستان بهدلیل معنای عبارت «ایاثرمه» بوده است. در زبان اوستایی این عبارت معنی «آغاز سرما» میدهد و بهمرور به نام «ایاثرم» تغییر کرده است.
جشنهای اصیل ایرانی با یکدیگر پیوستگی داشتند و با شمارش فواصل روزهای بین آنها، شکل میگرفتند. این فواصل نیز به کمک گاهشمار ایرانی با ماههای ۳۱ روزه و بر اساس تاریخ هجری خورشیدی اندازهگیری شدهاند. در واقع تغییر در زمان برگزاری یک جشن، به باور ایرانیان باستان، ترتیب برگزاری همه جشنها را نیز از بین میبرد. برای نمونه، جشن سده پس از گذشت ۴۰ روز از شب یلدا و ۱۰۰ روز از نخستین روز آبانماه برگزار میشود و ۲۵ روز با اسپندگان فاصله دارد.
گاهنبار چیست؟
گاهنبار از ترکیب دو کلمه گاهان و بار تشکیل شده است، گاهان به معنای زمان و بار به معنای نتیجه (ثمر) است، پس گاهنبار به معنای زمان به ثمر رسیدن است. گاهنبار همان شش روزی است که اورمزد دنیا را آفریده و در اول هر گاه باید یک جشن برگزار شود. آیین شش گاهنبار در شاهنامه آمده و بسیار قدیمی است و به اوایل دوره پیشدادی می رسد. هر سال دارای شش گاهنبار است و برای هر کدام از گاهنبارها پنج روز جشن گرفته می شود، زرتشتیان در هر گاهنبار به خیرات و اطعام می پردازند و از درگاه اهورامزدا برای آفرینش جهان سپاسگزاری می کنند.
شش گاهنبار مهم ایران عبارتند از:
- میدیوزرم: گاهنبار اول یا میدیوزرم که در آن آسمان آفریده شده و برابر با ۱۵ اردیبهشت است.
- میدیوشم: گاهنبار دوم یا میدیوشم که در آن آب آفریده شده و برابر با ۱۵ تیرماه برگزار می شود.
- پیتی شهیم: پیتی شهیم یا گاهنبار سوم که در آن زمین آفریده شده و برابر با ۳۱ شهریور ماه برگزار می شود.
- ایاثرم (ایاسرم): ایاثرم یا گاهنبار چهارم که در آن گیاه آفریده شده و برابر با ۱۵ آبان برگزار می شود و به معنای آغاز سرماست.
- میدیارم: میدیارم یا گاهنبار پنجم است که در آن جانوران آفریده شده و برابر با ۲۰ دی ماه برگزار می شود که هنگامی که مردم، چوپانان و کشاورزان در آرامشند . میدیارم به معنای میان دی ماه، میان آرامش و میان زمستان است.
- همس پت میدیم: همس پت میدیم یا گاهنبار ششم است که روز آفرینش مردمان بوده است و در روز آغاز اعتدال بهاری و برابر شدن ساعت های روز و شب برگزار می شود.
مراسم جشن میانه پاییز
در روز برگزاری جشن میانه پاییز، چوپانان گلههای گوسفند خود را از چراگاههای تابستانی خارج میکردند و به چراگاه زمستانی میبردند. بنابر اعتقاد زرتشتیان، خداوند گیاهان را در این روز خلق کرده است و به همین دلیل در این روز زرتشتیان اهتمام دوچندان به پاسداشت طبیعت دارند.
در جشن میانه پاییز ایران باستان، اهالی یک روستا یا شهر کنار یکدیگر جمع میشدند و از سفرهای بزرگ بهطور مشترک غذا میخورند. از مهمترین آداب برگزاری این جشن یکسانی جایگاه همه افراد بوده است؛ بهاینترتیب در جشن میانه پاییز همه افراد جامعه از فقیر و غنی تا پیر و جوان حضور داشتند و همه به یک شکل پذیرایی میشدند.
مانند بسیاری از دیگر جشنهای باستانی ایران، در جشن میانه پاییز نیز پیش از آغاز پایکوبی و صرف غذاها، موبدان زرتشتی «یسنا خوانی» (Yasna؛ خوانش یکی از بخشهای پنجگانه از اوستا، کتاب زرتشتیان) میکنند. این بخش از مراسم «واج یشت» نام دارد. این جشن در آتشکدهها، تالارها یا خانههای شخصی برگزار میشود و همزمان با خوانش موبدان، حاضران در مراسم دستهای یکدیگر را میگیرند و همنوا میشوند.
پس از یسنا خوانی و پایکوبی در جشن میانه پاییز، نوبت به صرف خوراکیها و غذا میرسد. توزیع نان و خشکبار میان حاضران در این جشن پاییزی رواج دارد. سفرههای موجود در جشنهای گاهنبار ایران باستان، با خوراکیهایی نمادین پر میشوند. انواع نان و کلوچه در این سفره نشانی از برکت زندگی هستند و غذاهای دیگر را بهعنوان نمادی از تبرک یسناخوانی در سفره قرار میدهند. برای پاسداشت حیوانات نیز از محصولات غذایی آنها مانند شیر و تخممرغ استفاده میکنند.
از دیگر اقلام موجود در سفره جشن میانه پاییز میتوان به ظرف آبی اشاره کرد که نشانی از پاکی و کمال دارد. آتشدان با شعله روشن نیز به نشانه نگهبانی از آتش در سفره قرار میگیرد. ظروف مسی به نشانه نگهبان فلزات و میوهها با نماد نگهبان دانه و زمین در سفرههای گاهنبار به چشم میخورند. دو گیاه «مورد» و «سرو» نیز که در تمام سال سبز هستند، با عنوان نگهبان گیاهان در سفره قرار دارند. پس از صرف غذا توسط مهمانان، به پاسداشت نیکوکاری در دین زرتشت، غذا و خوراکی بین نیازمندان نیز پخش میشود.
در گذشته برگزاری جشن میانه پاییز به کمک اهالی روستا یا شهر و با کمکهای داوطلبانه آنها انجام میشد. هدف از برپایی جشنهای گاهنبار، همبستگی بیشتر بین مردم و توجه به مستمندان و نیازمندان بود.


یک پاسخ
درود بر شما
ضمن سپاس از زنده نگهداشتن آیین اصیل ایرانیان
من بخاطر دارم در آن سالهای طلایی ما آخرین نسلی بودیم که این جشنهای را پاس می داشتیم.
یاد آن دوران بخیر