مراسم نوروز خوانی، آیین پیشواز فصل بهار

نوروز خوانی، نوروزی یا بهارخوانی از جمله آیین‌های باستانی ایران‌زمین است که بیش از هزار سال قدمت دارد و بنا بر برخی مستندات، به ایران قبل از اسلام و زمان ظهور زرتشت برمی‌گردد. از این مراسم با عناوین دیگری چون نوروز نو سال، امام‌ خوانی، ساونگ خوانی، بهارخوانی، نوروزنامه و تعزیه بهاری نیز در گوشه و کنار ایران نام می‌برند.

مراسم نوروز خوانی در تمام نقاط کشور به‌طور معمول از نیمه دوم اسفندماه آغاز می‌شود؛ اما برخی مدت زمان اجرای آن را در مناطق مختلف، متفاوت تخمین می‌زنند. طی این روز‌ها، نوروزخوانان دوره‌گرد در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر و روستا می‌گردند و با خواندن اشعاری آهنگین، فرا رسیدن نوروز و آغاز فصل بهار را مژده می‌دهند و از ساکنان هر دیار، مژدگانی دریافت می‌کنند.

بخش گسترده‌ای از پیشینه فرهنگ کهن ایران‌زمین به ادبیات فولکلور و موسیقی نواحی مربوط می‌شود. شعر و موسیقی اصیلی که در همه لایه‌های آن، اعتقادات، ‌ارزش‌ها و جهان‌بینی مردم مستتر شده و به نسل‌های بعد نیز انتقال می‌یابد. در واقع، شاید بتوان ادعا کرد که بسیاری از آداب و آیین‌های پارسی در قالب ترانه و ادبیات فولکلور و از طریق نغمه‌های موسیقی دوام یافته و تا به امروز به حیات خود ادامه داده است.

نوروز خوانی نیز یکی از همین آیین‌های اصیل موسیقایی به شمار می‌رود که با «آیین نوروز» بزرگترین جشن ایرانیان پیوند خورده است و آمدن فصلی نو را بشارت می‌دهد. در گذشته، شادی نو شدن سال را با شیوه‌های گوناگون و نغمه‌های نوروزی مختلف ابراز می‌کردند. سرودهای شادباش نوروزی با اسامی متفاوتی چون آیین جمشید، سبز در سبز، دل انگیزان، فرخ روز و ساز نوروز در متون تاریخی و موسیقایی به یادگار مانده است.

نوروز خوانی از لحاظ مضمون و نحوه اجرا به سه دسته امام‌خوانی، توصیف‌خوانی و مدح‌خوانی تقسیم می‌شود:

• امام‌خوانی شیوه‌ای از نوروز خوانی است که در آن به مدح امامان و معصومین می‌پردازند و در این بین، گاه به سراغ داستان‌هایی چون روایت آدم و حوا یا قصه یوسف و زلیخا نیز می‌روند.
• در توصیف‌خوانی، وصف طبیعت و بهار و رستاخیر زمین اتفاق می‌افتد و نوروزخوان، پاکی و نیکی را ستایش کرده و ترجیع‌خوان‌ها آن را تکرار می‌کنند.
• مدح‌خوانی یا هجوخوانی، بخش سوم این مراسم را تشکیل می‌دهد که هدف از آن، کسب نتیجه یا درآمد از صاحب‌خانه است. در واقع، زمانی که نوروز خوانی با انعام همراه شد به این بخش مدح‌خوانی می‌گویند و برعکس، چنانچه نوروزخوان انعامی از صاحب‌خانه دریافت نکرد، هجوخوانی صورت می‌گیرد که نشانه نارضایتی نوروزخوان خواهد بود.