با توجه به قدمت و تاریخ دیرینه ایران یقینا باید بدانید که اقوام و آیین های مختلفی در این سرزمین زندگی می کرده اند که هر کدام برای خود خصوصیات جالب و منحصر به خودشان را دارا می باشند. آشنایی با آداب و رسوم هر منطقه جذابیت های خاص خودش را دارد ما هم در این مطلب از مجله ی ماه خاتون قصد داریم تا درباره رسم برف چال و زن شاهی در مازندران صحبت کنیم. این سنت در واقع یکی از قدیمی ترین سنت های این مرز و بوم است که در ماه اردیبهشت در کنار رکناباد و گلگشت مصلی نیز برگزار می شود. این منطقه سرسبز شمالی در استان مازندران قرار دارد و یکی از پر مسافرترین مناطق شمالی ایران به شمار می رود. برای آشنایی بیشتر و کاملتر درباره مراسم برف چال و زن شاهی در مازندران در ادامه همراه با ما باشید.
تاریخ مراسم برف چال در مازندران
اگر در مورد تاریخچه ی مراسم برف چال در مازندران بخواهیم صحبت کنیم اینطور بیان می شود تمامی اهالی این منطقه بپرسید نام سید ولی عارف و زاهدی که در قرن نهم هجری زندگی می کرده نیز بر سر زبان می آورند. اهالی این منطقه بر این باورند که این فرد از طریق نیاکان خود به امام حسن عسگری مرتبط است و پیشینه اعتقادی و پشتوانه مذهبی سنت برف چال به کرامات وی بازمی گردد. مردم منطقه روستای اسک در گذشته شغل اصلیشان دامداری بوده و به دنبال مکانی برای کندن گودال و ذخبر برف بودند تا مشکل نبود چشمه های آب را برای خودشان برطرف کنند.
با توجه به این که منطقه ی اسک کوهستانی است مردم آن برای کندن گودال با مشکل روبرو بودند تا این روزی فردی رهگذر از این منطقه رد می شود و مشکل را از آن ها می پرسد. وی با توجه به شناختی که از این منطقه داشته نیاز با نوک عصای خودش مکانی را نشان می دهد که آن جا را برای کندن گودال نیز انتخاب کنند. وی در ازای این کار هر ساله به هنگام ریختن برف در این گودال، با قربانی کردن گوسفند به شرکت گنندگان در مراسم غذا بدهید و اهالی روستای نیاک را به نان و پنیر و عسل به هنگام صبحانه مهمان کنید. از آن روز، مردم این اتفاق را به عنوان کرامت و معجزهای از طرف رهگذر که سید حسن ولی نام داشته نیز می پذیرند.
زن شاهی یا مادرشاهی در مازندران
یکی از مسائلی که در مورد مراسم برف چال در مازندران وجود دارد آن است که آن ها بر این باورند که حضور زنان در این مراسم سبب حرمت شکنی می شود و تا روز برف چال در سال آینده اتفاقات ناگواری گریبان زنان حاضر در این مراسم را خواهد گرفت از همین رو در این مراسم شما هیچ زنی شرکت نمی کنند! این موضوع احتمالا باعث می شود که در این لحظه احساسات ناخوشایندی به سمتتان آمده باشد اما باید بدانید که زنان این روستا در پس از عدم حضور دست روی دست نگذاشتند و تصمیم گرفتند که در آن ریاست روستا بدست بگیرند و اقتدار زنانه را در مقابل مردان روستا نشان دهند.
ریشه رسم برف چال
این آیین ریشه ای تاریخی و مذهبی دارد و پیشینه آن به دوره آل بویه ، در طبرستان ، باز می گردد. امروزه این مراسم در منطقه اسک وشِ شهرستان لاریجان همچنان گرامی داشته می شود و اهالی اجرای آن را مهم می شمارند.
چگونگی انجام رسم برف چال
ساکنان این منطقه از جمله اهالی روستای آب اسک، نیاک و … گرد هم می آیند و در روزی معین از فصل بهار، بقایای برف های زمستانی را از کوهستان برداشته و در جایی مشخص در دامنه کوه دماوند انبار می کنند. حضور چشمه های شفا دهنده و آب های معدنی جوشان در روستای آب اسک از عوامل مهم تداوم و تقویت باور به قداست آب است. همین مساله انجام مراسم برف چال را بیش از پیش مهم جلوه می دهد.
زمان اجرا رسم برف چال
زمان اجرای این مراسم مشخص نیست چرا که روز اجرای آن بسته به عوامل طبیعی و آب و هوایی و بر اساس وجود برف در منطقه مشخص می شود. مراسم برف چال تعاون و همیاری روستاییان ناحیه را به نمایش می گذارد و به کینه ها و کدورت ها نیز پایان می بخشد. این مراسم موجب تامین آب مورد نیاز دام داران در تابستان می شود. از این رو به رونق دام داری در منطقه نیز کمک می کند. این سنت از سال های دور به یادگار مانده و هنوز هم در قلب مردم جایگاهی ویژه دارد.
هدف از چال کردن برف در مازندران چیست؟
در واقع داستان از این قرار است که سال ها پیش دامداران اب اسک قصد کندن گودالی در اسک وش را داشته اند که از آن به عنوان محل ذخیره ی برف برای حل مشکل کم آبی در تابستان استفاده کنند اما زمین مناسب را نمی یافتند.
روزی از روزها عده ای بر انها وارد می شوند که مردم محلی آنها را سیدحسن ولی و سید حسن عالی (جد مردم روستای نیاک) و چند تن از همراهانشان می دانند. سیدحسن ولی با عصای خود محل مناسب را که فاقد سنگ است به دامداران نشان می دهد. از آنها می خواهد هر ساله طی مراسمی عمل ریختن برف در گودال را انجام دهند. در این مراسم گوسفندی قربانی کنند و اهالی نیاک را با نان و پنیر و عسل در وعده ی صبحانه میزبان باشند.
بعد از اینکه گودال حفر می شود مردم که مکان های زیادی را بدین منظور امتحان کرده و هربار به زمینی سخت و پر از سنگ برمی خوردند. این واقعه را به عنوان کراماتی از طرف سید حسن ولی می پذیرند و هر ساله مراسم برف چال را با شکوه تمام برگزار می کنند.
آیا آیین برف چال مازندران هنوز ادامه دارد؟
امروزه بعد از گذشت حدودا ۶۰۰ سال هنوز این مراسم در این منطقه برگزار می شود. مراسم برف چال تمام و کمال توسط مردها برگزار می شود. ممنوعیت حضور زنان در مراسم برای ساکنان آب اسک شدیدتر است. به طوری که زنان در این روز نباید روستا را ترک کنند. در عوض آنها هم بیکار ننشسته و مراسم خاص خود را دارند که به نام زن شاهی یا مادرشاهی معروف است. مردان باید مراقب خود باشند چون در صورت حضور آگاهانه یا بی خبرانه در روستا مورد مجازات زنان قرار می گیرند و ممکن است زندانی شوند. در روز جشن، دو نفر از زنان لباس عروس و داماد می پوشند و سایرین با رقص و پایکوبی شادی آفرینی می کنند.
