آب یکی از مقدسترین عناصر طبیعی نزد ایرانیان باستان به شمار میرفت. بر طبق باورهای اساطیری ایرانیان باستان، آب در گاهنبار دوم، از گاهنبارهای ششگانه آفرینش، آفریده شده است. و زمان آفرینش آن میانه تیر ماه بوده است.
این علاقمندی به آب حتی در خانه های ایرانی هم دیده میشود تاریخ ایران، دورههای خشکسالی زیادی را بهخاطر دارد. آب در این سرزمین عزیز بوده است. و الهه آب، از مقدسترینها. مردم به سختی از دل کویر آب بیرون میکشیدند. و همین باعث میشد علاوه بر دانستن قدر آب. حرمتش را هم نگه دارند. و در خانه جایی ویژه و زیبا به آن اختصاص دهند.
در ایران قدیم همه ی خانه ها حوض داشتند. که غالبا با کاشی های آبی فیروزه ای پوشیده شده بودند. از حوض و استخر در باغ ها و خانه ها به عنوان ذخیره ای برای آب دادن به گیاهان و حیاط استفاده میکردند. ایرانیان پشت سر مسافران خود آب میریختند. تا سفر به سلامت و بی خطر انجام شده و مسافر در سلامت کامل باشد.
آناهیتا
ایران از نظر جغرافیایی و آب و هوایی در منطقهای واقع شده است که خشک بوده و همیشه با مشکل کمآبی و خشکسالی روبه رو شده است. سدهای قدیمی و آثار باقی مانده از شبکههای آبیاری و قناتها، نشان میدهد که مردم ایران زمین همواره در صدد مقابله با بیآبی بودهاند. مشکل کمبود آب و وجود بیابانهای خشک موجب حرمت گذاشتن مردم به آب شد، این اعتقاد تا همین امروز ادامه دارد. ایرانیان، آب را مظهر روشنایی و نماد پاکی میدانند و کاربرد این اعتقاد را ما در آداب ورسوم مردم هم میبینیم. چنانچه، هنگام سفر رفتن مسافران، به دنبال آنها، آب میپاشند. این علاقهمندی به آب حتی در خانههای ایرانیان هم دیده میشود. در ایران قدیم همهی خانهها حوضهای داشتند که غالبا با کاشیهای آبی فیروزهای پوشیده شده بودند. از حوض و استخر در باغها و خانههای ایرانی عموما به عنوان ذخیرهای برای آب دادن به گیاهان و حیاط و ایوان استفاده میکردند. مرحوم پیرنیا در مورد شکل حوضها نوشته است: این حوضها در شکلهای شش ضلعی، دوازده ضلعی، مستطیل با تناسب طلایی بودهاند و در بعضی شهرها مثل شیراز حوضها را گرد میساختند. علاوه بر این حوضخانهها، بویژه در شهری بیابانی مانند کاشان در ارتباط انسان با آب و تلطیف شرایط سخت طبیعی، نقشی شایان توجه ایفا میکردند.
در معماری ایرانی علاوه بر اینکه فضاهای معماری مانند خانه و مسجد و حسینیه و بازار هریک به نحوی با آب ارتباط داشته است. برخی عناصر معماری نیز اختصاصاً برای نگهداری و توزیع و مصرف آب به وجود آمده است که ذوق و هنر ایرانی تجلی زیبا و دلپذیر و پرمعنای خویش را در آن به نمایش بگذارد. از جمله مهمترین این عناصر میتوان به آب انبارها، آسیابها، سقاخانهها، پلها و قناتها اشاره کرد.
سقاخانهها همواره نماد و یادآور عزت و هویت و آزادگی و عدالتخواهی وایثار، جوانمردی، و مروت ایرانیان بوده است و هویت دینی و فرهنگی و ملی و حماسی یک ملت را در خود دارد. سقاخانهها معمولا در مرکز محلات و در جوار حسینیهها و تکایا و در مسیر گذرهای اصلی تشنگان را سیراب میکردند و تاریخ حماسی و ارزشهایی جاودان را در خاطرهها زنده میکردند.
کاریز یا قنات
کاریز یا قنات. یکی از روش های ابداعی ایرانیان برای بدست آوردن آب محسوب میشود. قنات با کندن چاه های متعددی از دامنه ی کوهستان تا دشت و متصل کردن آن ها به یکدیگر به وجود می آمد. و از این طریق آب به صورت دائمی جریان پیدا میکرد.
یکی از کاربرد های قنات این بوده است. که اب را زیر زمین جاری میکرد چونکه اب در جریان روی زمین با تابش مستقیم آفتاب ممکن بود بخار شود. پس از زلزله بم باستان شناسان قدیمی ترین شبکه ی قنات جهان را با قدمتی بیش از دو هزار سال در آن منطقه کشف کردند.
آسیابها، نشان آبادنی بودند
ایرانیان همچنین در ساخت سد هم مهارت داشتهاند؛ از جمله معروف ترین این سدها سد «مرو» بر رود مرغاب بود، این سد در شش فرسخی شهر مرو قرار داشت و ۱۰ هزار نفر از آن حفاظت میکردند.
آسیابهای آبی که در سراسر کشور بر رودخانهها، تعبیه میشدند از دیگر نشانههای کم آبی در ایران است. آسیابها با سادگی ظاهری خود یکی از سالمترین و کارآترین نوع استفاده از انرژی پتانسیل آب را به نمایش گذاشته و جلوهای از توسعه پایدار بودند که امروز بشر به دنبال آن است و متاسفانه تقریباً متروک شده است. گفته میشود که از مظاهر خاص تمدن ایرانی تا چند سال پیش در هر شهر و قریه و کورهدهی، آسیاب بود و همانطور که امروز آبادانی شهرها را به تعداد سینماها و مراکز هنری آن میشناسد و روزگاری تعداد مساجد و کثرت منابر میزان بزرگی و آبادانی شهری بود، زمانی هم برای آبادان معرفی کردن هر ده و کوهستان، برایش آسیاب میشمردند.
جایگاه آب در ایران باستان
در ایران باستان آب را به هیچ وجه آن را آلوده نمیکردند. و در تمیز نگه داشتن آن دقت و توجه خاصی به کار میبردند. هم چنین با انجام مراسم ویژه ای. به مناسبتهای خاص، برای آب قربانی میکرده و نثار میدادند. به این منظور گودالی کنار اب رود یا دریا یا سرچشمه آب میکندند. و خون قربانی را در آنجا میریختند تا خونش اب را آلوده نکند.
عنصر اب دو فرشته نگهبان داشته است. یکی «ایم ناپات» و دیگری «اناهیتا» که به عنوان فرشته مخصوص اب از ارزش و اعتبار ویژه ای برخوردار، و بسیار مقدس و مکرم بوده است.
پرتنش آنلاینا و خدای زرتشتی مدتها در غرب ایران رواج داشت. ولی در زمان اردشیر دوم هخامنشی به دیگر جاهای کشور ایران نیز وارد شد. جایگاه این الهه در زمان هخامنشی آن چنان بوده که داریوش دوم هخامنشی در نقش برجسته خود. در نقش رستم از این الهه اب در کنار اهورامزدا یاد میکند. اهمیت اب و ستایش آناهیتا در بیرون از مرزهای ایران نیز گسترش داشته است. و با گذر از عراق و سوریه به آسیای کوچک و سپس از راه دریای مدیترانه به روم راه یافت.
انعکاس بنا در آب
یکی از کارهای عمرانی و هنری ایرانیان در استفاده از آب، بروز هنر و ابتکار ایرانیان در ساختن باغهای زیبا است، آنها هرجا که چشمه و یا جوی آبی میدیدند، درختی کاشته و باغی پرورش میدادند.در این باغها، آب نماهای زیبا میساختنند. مرحوم مشیرالدوله پیرنیا در این باره گفته است: «در حالیکه سازندگان، سیستمی جالب را برای آبیاری کرتها به وجود آوردهاند ولی سعی کردهاند که به بهترین وجه نیز آب را نمایش دهند. به همین دلیل سطوح را طوری انتخاب میکردند که جریان آب به خوبی نمایش داده شود. »
یکی دیگر از هنرهای مهم ایرانیان، ساختن کوشکها و قصرها در برابر استخرهای بزرگ آب است که با افتادن نمای کاخ در آب استخر، زیبایی آن محوطه دوچندان میشود، نمونهای از آن در کاخ اردشیر بابکان یا آتشکدهی «آذرفرنبغ»، می توان دید. در کاخ های سلطنتی و عمارات دوره صفویه از جمله در کاخ چهلستون این انعکاس زیبا را میتوان مشاهده کرد. در باغ فین کاشان نیز عمارت ساخته شده به وسیله فتحعلی شاه قاجار، به تمامی در آب منعکس است. عمارت شمس العماره در کاخ گلستان تهران که به امر ناصرالدین شاه قاجار (۱۳۱۳-۱۲۶۳) ساخته شده نیز از ساختمانهایی است که عکس آن در استخری که در مقابل آن ساخته بودند منعکس میشد این استخر پس از مدتی پر شده و به جای آن درختکاری شده است. یکی دیگر از خلاقیتهایی که ایرانیان برای به جلوه درآوردن زیباییهای هرچه بیشتر آبها انجام میدادند. ساختن ساختمان در وسط دریاچههای طبیعی در نقاط کوهستانی و یا استخرها و دریاچهها است که نمونهی آن را میتوان در ساختمانی که به امر شاه عباس در وسط دریاچه عباس آباد بهشهر ساخته شده است دید. استخر شاه گلی تبریز یا استخر شاهی نیز نمونهای از این کاراست. از آثار معماری و هنری ایران همچنین میتوان به ساختن پل های مهم و زیبا، به روی رودخانهها اشاره کرد که در واقع جلوه های رودی را که از زیر آن میگذرد دوچندان میکند. یکی از زیباترین پل هایی که در دورهی صفویه توسط الله وردی خان روی رودخانهی زاینده رود ساخته شده، پل سی و سه پل است.
****
اب حیات عشق را در رگ ما روانه کن،
آینه صبوح را ترجمه شبانه کن
ای پدر نشاط نو بر رگ جان ما
برو جام فلک نمای شو
وز دو جهان کرانه کن
