در دل جنگلها و شالیزارهای سرسبز گیلان، رسم قدیمی و شادیبخشی به نام «کترا» یا همان کلوخاندازی تخممرغی برگزارمیشد که امروز کمتر کسی حتی نام آن را شنیده است. این آیین سنتی و پرنشاط، بیشتر در ایام نوروز و آغاز بهار بین کودکان ونوجوانان در روستاهای گیلان رایج بود.
در کترا، بازیکنان با تخممرغهای آبپز شده، به شکلی رقابتی و شاد، با هم روبهرو میشدند تامشخص شود تخممرغ چه کسی محکمتر و برنده است. اما فراتر از یک بازی ساده، کترا ریشه در باورهای کشاورزی، باروری، پاکی وخیر و شر دارد — مفاهیمی که در ذهن و قلب مردم روستا جای داشتهاند. امروز، در میان انبوه زندگی مدرن، کترا بهعنوان بخشی ازمیراث فرهنگی گیلان، در معرض فراموشی کامل قرار دارد، اما ارزش آن را دارد که دوباره به آن نگاهی عمیق بیندازیم.
فلسفه و ریشههای آیین کترا
آیین کترا فقط یک بازی کودکانه با تخممرغ نیست. در واقع، تخممرغ در بسیاری از فرهنگها، از جمله فرهنگ های بومی گیلان، نماد زندگی، تولد دوباره و پاکی است. در آغاز سال نو، که طبیعت از خواب زمستانی بیدار میشود، این بازی نمادی از بیداری، رشد، رقابتو سرزندگی است.
تخممرغ هایی که در این آیین استفاده میشدند، معمولاً توسط مادران و مادربزرگها با دقت و احترام آب پز میشدند وگاهی با رنگهای طبیعی (مانند پوست پیاز یا گیاهان محلی) رنگآمیزی هم میشدند. کودکان با اشتیاق خاصی منتظر بودند تاتخممرغهای خود را با هم برخورد دهند، و آنکه تخممرغش نشکند، «پیروز» و خوشاقبال سال جدید شناخته میشد. این بازی ساده،پیامی نمادین داشت: آنکه درونش محکم تر باشد، در برابر سختیها سالم میماند.
روش انجام بازی کترا؛ رقابتی ساده اما پرهیجان
برای اجرای آیین کترا، هر کودک یا نوجوان باید یک یا چند تخممرغ آبپز شده آماده میکرد. شرکتکنندگان روبهروی هم میایستادند ونوک تخممرغ هایشان را به هم میزدند. کسی که تخممرغش سالم میماند، برنده بود و اجازه داشت تخممرغ شکسته شدهی طرف مقابل رابردارد.
گاهی بازی به شکلی گروهی و پشت سر هم ادامه پیدا میکرد و در پایان، شخصی که بیشترین تخممرغ شکستهنشده را داشت، قهرمان بازی محسوب میشد. در برخی روستاها، این مراسم با شعرخوانی، موسیقی یا حتی مسابقات دستهجمعی همراه میشد که فضای نوروز را شیرینتر و پرجنب و جوش تر میکرد. این بازی نه تنها سرگرمی بود، بلکه بچهها را با مفاهیمی چون رقابت سالم، برد و باخت، صبر و شجاعت آشنا میکرد.
ارتباط آیین کترا با باورهای محلی
در پسِ آیین کترا، باورهای جالبی نهفته بود. بسیاری از خانوادهها بر این باور بودند که تخممرغی که در کترا سالم باقی میماند، نشانهیخوشقدمی و برکت است.
برخی آن را نگه میداشتند و بهعنوان «تخممرغ نیک» یا «تخم سال» برای چند روز در خانه نگاه میداشتند. در مواردی هم تخممرغ سالم را به حیوانات اهلی میدادند تا سالی پر برکت و بیمرگومیر در پیش داشته باشند. جالب است بدانیم که تخممرغ در بسیاری از فرهنگها، حتی در هفتسین ایرانی، حضور دارد و مفهوم زندگی تازه، تولد و امید را نمایندگی میکند — مفهومی که در آیین کترا هم بازتاب یافته.
فراموشی تدریجی کترا؛ دلایل و پیامدها
متأسفانه با گسترش شهرنشینی، کوچ روستاییان به شهرها، و گرایش نسل جدید به سرگرمیهای دیجیتال، بسیاری از آیینهای سنتی ومردمی از جمله کترا، به تدریج از زندگی حذف شدند. دیگر کمتر خانوادهای تخممرغها را برای بازی آماده میکند و دیگر کمتر کودکی منتظر نوروز است تا در حیاط خانه یا کنار جوی آب، تخممرغش را به دیگری بکوبد.
این فراموشی فقط از دستدادن یک سرگرمی سادهنیست؛ بلکه بهمعنای از بین رفتن بخشی از فرهنگ، هویت و حافظهی جمعی ماست. آیین کترا نمونهای از همان آیینهاییست که سادهاما ریشهدار بودند و پیوندی عمیق بین کودک، طبیعت، خانواده و آیین برقرار میکردند.
چرا باید آیین کترا را دوباره زنده کرد؟
زندهکردن آیینهایی مانند کترا، نهتنها یک کار فرهنگی و نوستالژیک است، بلکه فرصتی برای پیوند دادن نسل جدید با گذشته، طبیعت وارزشهای خانوادگی است. برگزاری جشنوارههای بومی، آموزش این آیینها در مدارس روستایی، تولید محتواهای خلاقانه و حتی معرفیآنها در شبکه های اجتماعی، میتواند کمک کند تا کترا و آیینهای مشابه دوباره در دل مردم زنده شوند. این آیینها میتوانند نقشدرمانی، آموزشی و فرهنگی داشته باشند و جایگزینهای سالم تری برای سرگرمیهای امروزی ارائه دهند.
آیا شما یا خانوادهتان تا به حال در آیین کترا شرکت کردهاید؟ تجربهتان را در بخش نظرات بنویسید 💬 این مقاله را برای دوستان گیلانیتان بفرستید تا با این رسم زیبا آشنا شوند 🌿
