امروزه دنیای دیجیتال بخش جدانشدنی از زندگی کودکان شده است. از بازیها و شبکههای اجتماعی گرفته تا آموزش آنلاین، اینترنت و موبایل در شکلگیری شخصیت و عادات روزمرهی کودکان نقشی پررنگ دارند. اما همانقدر که این ابزارها فرصتهایی ارزشمند برای رشد و یادگیری فراهم میکنند، میتوانند خطرهایی جدی نیز به همراه داشته باشند: از اعتیاد به بازیهای آنلاین و کاهش کیفیت خواب گرفته تا افت تحصیلی و بروز مشکلات روانشناختی. برای همین، تربیت فرزند در عصر دیجیتال بیش از هر زمان دیگری نیازمند آگاهی، مهارت و مسئولیتپذیری والدین است. در این مقاله به بررسی اهمیت موضوع، راهکارهای عملی، توصیههای متخصصان و معرفی چند کتاب معتبر میپردازیم. همراهان ماه خاتونی، تا پایان با ما همراه باشید.
چرا کنترل موبایل و اینترنت مهم است؟
تحقیقات متعدد نشان میدهد که استفادهی بیش از حد از موبایل و اینترنت میتواند تأثیرات منفی قابلتوجهی روی رشد شناختی و عاطفی کودکان داشته باشد. نور آبی صفحهنمایش خواب شبانه را مختل میکند، حضور طولانیمدت در شبکههای اجتماعی میتواند منجر به اضطراب و مقایسههای ناسالم شود و بازیهای آنلاین اعتیادآور ممکن است کودکان را از فعالیتهای بدنی، تعاملات اجتماعی و حتی روابط خانوادگی دور کند. در مقابل، استفادهی مدیریتشده و هوشمندانه از همین ابزارها میتواند یادگیری، خلاقیت و مهارتهای ارتباطی کودکان را تقویت کند. بنابراین مسأله نه حذف کامل، بلکه آموزش استفادهی سالم و مسئولانه است.
راهکارهای عملی برای والدین
۱. تعیین قوانین شفاف: ایجاد یک توافق خانوادگی دربارهی زمان، مکان و نوع استفاده از موبایل ضروری است. بهعنوان مثال، استفاده از موبایل در زمان غذا یا یک ساعت قبل از خواب ممنوع باشد.
۲. تمرکز بر کیفیت نه کمیت: مهم است که بدانید کودک چه چیزی تماشا میکند یا چه بازیای انجام میدهد، نه فقط اینکه چند ساعت پای دستگاه است.
۳. الگوی مثبت بودن: کودکان بیش از آنکه به نصیحت گوش دهند، رفتار والدین را تقلید میکنند. اگر والدین هنگام گفتوگو یا غذا خوردن موبایل کنار بگذارند، فرزند نیز همان کار را خواهد کرد.
۴. گفتوگو دربارهی محتوای دیجیتال: تماشای فیلم یا بازی کردن همراه کودک و صحبت دربارهی پیامها یا تبلیغات، باعث پرورش تفکر انتقادی او میشود.
۵. پرهیز از صفحهنمایش پیش از خواب: کنار گذاشتن دستگاهها دستکم یک ساعت قبل از خواب به بهبود کیفیت خواب کمک میکند.
۶. آموزش سواد رسانهای: به کودکان بیاموزید چگونه از حریم خصوصی خود محافظت کنند، تبلیغات را تشخیص دهند و در برابر آزار اینترنتی واکنش مناسب نشان دهند.
۷. بازنگری قوانین متناسب با رشد کودک: محدودیتها باید همراه با افزایش سن و بلوغ کودک بازنگری شوند.
معرفی کتاب
والد متصل نوشتهی جان پالفری و اورس گسر، ترجمهی ابوذر گلورز
این کتاب که بر اساس پژوهشهای دانشگاه هاروارد نوشته شده است، راهکارهایی عملی برای والدین ارائه میدهد تا بهجای ممنوعیت، همراهی و هدایت فرزندان خود را در فضای دیجیتال بیاموزند.
کودکان و خانوادهها در عصر دیجیتال نوشتهی الیزابت گی، ترجمهی آزاده بهادری
اثری علمی و کاربردی که نشان میدهد فناوری چگونه در زندگی روزمرهی خانوادهها نفوذ کرده و چه راههایی برای مدیریت بهتر آن وجود دارد. کتاب به والدین کمک میکند مرزهای سالمی میان استفاده از ابزار دیجیتال و سایر ابعاد زندگی فرزندشان ایجاد کنند.
پرورش تفکر انتقادی در کودکان نوشتهی جولی بوگارت، ترجمهی سیما حجتی
این کتاب بر مهارتهای پرسشگری و تحلیل محتوا تمرکز دارد و به والدین میآموزد چگونه فرزندشان را از یک مصرفکنندهی منفعل رسانه به فردی با نگاه نقادانه تبدیل کنند.
کودکان و عصر دیجیتال نوشتهی مرضیه قانعی و راضیه قانعی
اثری فارسی که به تأثیر رسانهها بر شخصیت و تحصیل کودکان میپردازد و در عین حال پیشنهادهای عملی برای والدین و معلمان ارائه میدهد.
توصیههای متخصصان
انجمن پزشکان کودک آمریکا توصیه میکند کودکان زیر دو سال بهجز تماسهای ویدئویی، از صفحهنمایش استفاده نکنند.
دکتر جنی رادسکی، متخصص رشد کودک، تأکید میکند: «آنچه اهمیت دارد کیفیت تجربهی دیجیتال است، نه صرفاً زمان استفاده. گفتوگو با کودک دربارهی محتوا بخش مهمی از فرزندپروری دیجیتال است.»
الیزابت گی، نویسندهی کتاب کودکان و خانوادهها در عصر دیجیتال، معتقد است: «والدین باید به کودکان بیاموزند مرز میان دنیای واقعی و مجازی را درک کنند و هرگز اجازه ندهند فناوری جایگزین روابط انسانی شود.»
ماه خاتونی عزیز، تربیت فرزند در عصر دیجیتال یک چالش جهانی است، اما میتواند به فرصتی برای رشد و آموزش تبدیل شود. با تعیین قوانین شفاف، گفتوگوی مداوم، انتخاب محتوای مناسب و الگوسازی توسط والدین، میتوان از تهدیدهای فناوری کاست و از فرصتهای آن بهره برد. کتابهای معرفیشده نیز منابع ارزشمندی هستند تا والدین با اتکا به دانش علمی و تجربهی متخصصان، مسیری روشنتر برای تربیت دیجیتال فرزندان خود بیابند.
نویسنده: فاطمه اکبرزاده
