پارسی زبانان از دیرباز شب یلدا و یا به عبارتی شب چله که یکی از جشن های کهن ایرانی می باشد، را پاس می داشتند. جشن یلدا در آخرین شب فصل پاییز که مصادف با ۳۰ آذر ماه می باشد برگزار می شود. این جشن به روایتی قدمت ۸۰۰۰ ساله دارد.
ایرانیان باستان در شب چله یا همان یلدا که طولانی ترین شب سال می باشد، بیدار می نشستند، آتش بر پا می کردند و به جشن و پایکوپی می پرداختند، زیرا می دانستند که از آن پس، شب ها کوتاهتر و روزها بلندتر می شود. آنها یلدا؛ جشن پایان تاریکی را در کنار «درخت سرو» آذین بسته، آتش و انواع نوشیدنی ها و خوراکی های رنگارنگ بر پا می داشتند و به شادی و می خواری می پرداختند. ایرانیان باستان که پیرو آیین مهر بودند فردای یلدا را روز زایش و میلاد دوباره ی خورشید می پنداشتند زیرا که از آن به بعد شب ها کوتاهتر و روزها طولانی تر می شد و آنها می توانستند از گرما و روشنایی خورشید بیشتر بهره ببرند.
برخی محققان معتقدند که:
ایرانیان باستان «درخت سرو» که نماد استقامت در مقابل سرمای زمستان می باشد و همیشه سبز می ماند را انتخاب کردند تا سمبلی برای استقامت در مقابل سرما باشد. با گذشت زمان این درخت سرو آذین بسته متعلق به جشن یلدا به آیین مسیحیت راه پیدا کرد و به شکل امروزی درخت کریسمس نمود پیدا کرد. این نظریه نیز بیان شده که شب یلدا که شب زایش خورشید بوده در میان مهرپرستان سپس به عنوان شب زایش مسیح انتخاب شد.
تاریخچه شب یلدا
بانو ژاله اموزگار یلدا را چنین روایت میکند: «بین تاریکی و روشنی کارزار است و در این شب در ایران هر کس تا بامداد با سرگرمی ها و خوراکی ها خود را مشغول می کرده و نمی خوابیده است تا بیداری او کمک کرده باشد هر چند کم به فرشته ی پیمان، فرشته ی راستی و فرشته ی نظم، و همه منتظر و نگران هستند تا پایان این کارزار را با دمیدن صبح و دیده شدن نخستین فروغ روشنی جشن بگیرند.»
شب یلدا را شب چله نیز می نامند، زیرا از فردای آن، چله ی بزرگ که چهل روز به درازا می کشد شروع میشود. چله ی بزرگ از یکم دی ماه که در گاه شمار ایران باستان (اورمزد) نام دارد، آغاز می شود و تا دهم بهمن که روز برگزاری جشن سده می باشد، ادامه دارد. چله ی کوچک نیز از دهم بهمن ماه تا بیستم اسفند ماه به طول می انجامد. ایرانیان باستان شب را زاده ی اهریمن می دانستند، به همین علت همه شب آتش می افروختند تا هم خانه هایشان روشن باشد و هم معتقد بودند به دلیل نیروی اهورایی آتش، دیوان، پریان و جادوگران از خانه هایشان دور می مانند.
جشن یلدا نشانگر این می باشد که ایرانیان از هزاران سال قبل می دانستند که خورشید حرکت می کند، به همین علت حرکت خورشید را در برجهای مختلف آسمان اندازه می گرفتند، و هر برج را نامگذاری کرده بودند و در شب یلدا که بلندترین شب سال بود، به انتظار خورشید می نشستند تا بر تاریکی غلبه کند و از این رو در شب یلدا بیدار می نشستند و آتش می افروختند تا خورشید طلوع کند.
دکتر محمود روح الامینی در کتاب آیین ها و جشن های کهن در ایران امروز چنین مینویسد:
واژهی یلدا سریانی و به معنای ولادت است. ولادت خورشید (مهر، میترا) و رومیان آن را (ناتالیس انویکتوس) یعنی روز تولد مهر شکست ناپذیر می نامند.
او می نویسد:
که بنا بر باور پیشینیان، در پایان این دراز شب، که اهریمنی و نامبارکش می دانستند تاریکی شکست می خورد، روشنایی پیروز و خورشید زاده میشود و روزها به بلندی می نهد. روحالامینی با اشاره به زایش خورشید در شب یلدا و مقدس بودن این رویداد برای مهرپرستان مینویسد:
در سدهی چهارم میلادی، بر اثر اشتباهی که در محاسبهی کبیسهها رخ داد، روز ۲۵ دسامبر را (به جای ۲۱ دسامبر) روز تولد میترا دانسته و تولد عیسی مسیح را نیز در این آغاز سال قرار دادند. او برای توضیح این موضوع به شعری از سنایی نیز اشاره میکند که میگوید: «به صاحب دولتی پیوند، اگر نامی همی جویی/که از پیوند با عیسی چنان معروف شد یلدا».
روحالامینی مینویسد:
بنابراین نوئل اروپایی همان شب یلدا است، و نوئل واقعی، یعنی انقلاب شتوی در سیام آذرماه برابر با ۲۱ دسامبر است.
او در ادامه این را هم اضافه میکند: «ایرانیانی که در آمریکا و اروپا هستند و در روزهای جشن تولد مسیح و جشن سال نو میلادی میکوشند تا جشن شب یلدا را برگزار کنند – که نگارنده نیز از آن جمله بود – توجه دارند که هر سه آیین، سابقه و ریشهی تاریخی و فرهنگی مشترکی دارند».
رسم و رسوم های شب یلدا
امروزه یکی از مرسوم ترین آیین شب یلدا گرفتن فال حافظ می باشد. در برخی از نقاط ایران شاهنامه خوانی در شب یلدا بسیار مرسوم و متداول می باشد، البته قصه گویی و داستانسرایی پدر بزرگها و مادربزرگها نیز از دیر باز در شب یلدا و در جمع خانواده متدوال بوده است. در حال حاضر مردم هر منطقه از ایران بر اساس آداب و رسوم شهری که در آن زندگی می کنند، خوراکی های خاصی را بر سر سفره ی یلدا میگذارند.
این روزها خوراکی های مورد استفاده در شب یلدا با تغییرات زیادی نسبت به دوران باستان همراه بوده است. معمولا غذاهایی که در گردهمایی های یلدایی بر سر سفره ها می گذارند باید مقوی و مناسب فصل زمستان باشد. داستانهای قدیمی میگویند که میوههای قرمز رنگ نمادی از زایش، نور و گرمی هستند و آغاز سپیده دم را بشارت میدهند. طیف گستردهای از میوهها و شیرینیها مخصوص برای شب یلدا تهیه میشوند اما میوههای مرسوم برای این جشن شامل هندوانه و انار است.
آتش روشن کردن در یلدا
از آنجایی که آتش روشن کردن در دیدگاه گذشتگان نماد روشنی و خورشید بود و همچنین بعضی ها آن را برای رفع تاریکی و نحسی اهریمن میشناختند از این رو برای فراری دادن تاریکی ها و قوای اهریمن آتش روشن می کردند تا محفلی گرم در کنار یکدیگر ایجاد کنند.
قصه خوانی و مثل گویی در شب یلدا
در شب یلدا خانواده ها دور هم جمع می شوند و به شعرخوانی ها و داستان خوانی بزرگ تر ها و پیرتر ها گوش فرا می دهند.قصه هایی غیر واقعی و کوچک که قهرمان های آن پریان و دیوها و جانوران هستند و مطمئنا شنیدنش برای هر کودکی خوشایند و جذاب می باشد. بسته به فرهنگ هر شهر یا استانی قصه های مربوط به خودشان نقل میشود به عنوان مثال قصه حسین کرد شبستری در میان آذربایجانی ها و داستان های شاهنامه در بین خراسانی ها رایج می باشد.
فال حافظ و شاهنامه خوانی در شب یلدا
شاهنامه خوانی و فال حافظ در شب های یلدا یکی دیگر از سرگرمی های ایرانیان می باشد و از دیرباز مرسوم بوده است چنانچه برای تفآل زدن به حافظ مخاطب مورد نظر نیت می کند و بزرگ مجلس که قرار است قال بگیرد از او می خواهد این جمله را با خود تکرار کند:ای حافظ شیرازی، تو کاشف هر رازی، من طالب یک فالم، بر من نظر اندازی…
و سپس دیوان را باز کرده و غزل بالای سمت راست را خوانده چراکه جواب تفآل می باشد اگر با وسط غزل مواجه شدند فال باید از ابتدای غزل یعنی صفحه پشت خوانده شود.پس از اینکه غزل خوانده شد آن را تفسیر می کنند .چنانچه فال با محتوای مثبت از آب در آمد یعنی فال خوب است اما اگر منفی بود یعنی بد است البته نا گفته نماند تمامی غزلیات حافظ محتوایی روحیه بخش و عاشقانه دارند.
و همچنین شاهنامه خوانی جزء جدایی ناپذیرترین برنامه های شب یلدا می باشد که از دیرباز رایج می بوده است شاهنامه ها اگر با شیوه نقالی خوانده شود جذابیتش صد چندان می شود . شانس بزرگی هست که در خانواده تان چنین شخصی را داشته باشید.
چیدمان سفره شب یلدا
چیدن سفره شب یلدا با انواع خوراکی ها و تنقلات یکی از آیین های این شب بیادماندنی می باشد که شامل آجیل های مخصوص و میوه هایی همچون انار و هندوانه و دیگر تنقلات داخل آن قرار می دهند.جالب است بدانید در دوران گذشته سفره ای با اسم میَزد پهن می شده است و از میوه های خاص خشک و تر و آجیل و یا به اصطلاح زرتشتیان لُرک در سفره استفاده میشده است که یکی از اجزای اصلی سفره می باشد و در حقیقت ولیمه این جشن به شمار می رود.از سایر اجزا می توان به عطردان،آتشدان،بخوردارن و بَرسَم اشاره کرد.بَرسَم ابزاری برای دعا خوانی می باشد که از فلز نقره و برنج و یا شاخه گیاهی خاص درست می شود.
میوه های مخصوص شب یلدا
اصلی ترین میوه شب یلدا انار می باشد چرا که گذشتگان آن را مایه برکت و باروری می دانستند و این تفسیر را بخاطر دانه های زیاد آن مطرح کردند و همچنین رنگ قرمزی که دارد نماد خورشید و شادی است.در حقیقت خوردن و وجود انار در سفره شب یلدا به علت اعتقاد به تاثیر جادوی سرایتی آن بوده است به طوری که با خوردن انار و توسل کردن به آن نیروی باروری و برکت را در خود بالا می بردند.
آجیل ها و تنقلات خوشمزه شب یلدا
آجیل و تنقلات مخصوص از جمله مغز پسته،بادام،گردو،فندق و در کنار آن توت و انجیر خشک یکی از گزینه های مهم تر از شام در شب یلدا می باشد.همانطور که می دانید نگهداری طولانی مدت میوه ها در گذشته راحت نبود برای همین برای مصرف و نگهداری بسیاری از میوه ها اقدام به خشک کردن آن ها می کردند.
یک پاسخ
مثل همیشه بسیار عالی بود ممنون 👌🏼🙏🏻❤️