جشن خردادگان چیست؟

ایرانیان باستان مردم بسیار شادی بودند که از هر فرصتی برای جشن و پایکوبی بهره می جستند .یکی از این جشن ها در فرهنگ کهن ایران زمین «جشن خردادگان » بوده است. جشن خردادگان یکی دیگر از جشن های دوازده گانه می باشد که در ششم ماه خرداد برگزار می شده است. در گاهشمار زرتشتیان ششم خرداد ماه « خرداد روز » نام داشته است که به خاطر هم نام شدن نام روز با نام ماه در این روز جشن خردادگان برگزار می شود.

جشن خردادگان

در متون کهن از جمله اوستا از خرداد با اسامی «هئروتات» و در متون پهلوی «خردات» یا «هردات » یاد شده است. خرداد از صفات برجسته ی اهورامزدا و نشانه ی کمال می باشد. الهه خرداد، پنجمین امشاسپند می باشد و زرتشتیان هنگام نوشیدن آب از او به نیکی یاد می کنند. در باور مردمان کهن ایران زمین هر یک از چهار عنصر طبیعت یعنی آتش، باد، آب و خاک دارای الهه ای در روی زمین هستند که خرداد الهه آب می باشد و نگهبانی از آب ها بر عهده الهه خرداد و خویشکاری او می باشد.

در روز جشن خردادگان نیاکان فرهیخته ی ما آیین و رسومات مخصوص این روز را به نیکویی به جا می آوردند. در متون کهن چنین آمده است که : روز قبل از جشن خردادگان مردمان خانه تکانی می کردند و به شستشو و نظافت منزل می پرداختند و در روز جشن جامه نو و پاک به تن می کردند و همچنین ریسمانی بافته شده از ابریشم هفت رنگ و نو به دست خویش می بستند.

مهم ترین رسم جشن خردادگان

یکی از مهمترین رسومات جشن خردادگان ، رفتن به کنار سرچشمه ها و یا کنار رودها و دریاها و شستشو تطهیر بدن در آب و همزمان خواندن نیایش های ویژه ی این روز همراه با شادمانی و پایکوبی در کنار خانواده و دوستان و خویشان می باشد. از دیگر آیین جشن خردادگان « کندن چاه » و «نو کردن کاریز » در این روز بوده است. در روز جشن خردادگان توجه ویژه ای می شده به نگهداری و نوسازی جاهایی که آب از ان سرچشمه می گرفته و یا آب در آن جاری بوده است، همانند چشمه ها و جوی ها و کاریزها و رودها که نقش حیاتی در زندگی انسانها از نظر تهیه آب مورد نیاز انها داشته است

در نوشته های بندهش چنین امده است که :« هستی ، زایش و پرورش همه ی موجودات مادی جهان از آب است و زمین نیز را آبادانی از اوست» در این روز نیاکان ما به یکدیگر گل هدیه و پیشکش می دادند. در بندهش از گل سوسن به عنوان گل مخصوص امشاسپندبانو خرداد نام برده شده است. در نمادهای دینی گل سوسن نشانه ی پاکی و پاکیزگی می باشد. چه خوب است که به این نکته توجه کنیم که ایرانیان باستان و نیاکان ما روزهای خاصی در سال را برای شکر گزاری بابت نعمتهای بیشمار پروردگار جشن می گرفتند .این جشن های زیبا و رنگارنگ بهانه ای است ، برای پاسداشت از ایزد بابت آفرینش هستی و انچه در اوست.

گل سوسن نماد جشن خردادگان

در کتاب بندهش از گل سوسن به عنوان گل ویژه امشاسپند بانو «خُرداد» نام برده شده‌است: «… این را نیز گوید که هر گلی از آنِ امشاسپندی است؛ و باشد که گوید: … سوسن خرداد را، ..» که بر این بنیان بهترین نماد برای جشن خردادگان گل سوسن است.

معروف‌ترین نمونه‌های گل سوسن نزد ایرانیان سوسن سپید Lilium candidum یا سوسن آزاد است که به نام سوسن ده زبان یا سوسن گل دراز نیز شناخته می‌شود، همچنین یکی دیگر از گونه‌های نادر گل سوسن که بومی برخی مناطق شمالی ایران است، سوسن چلچراغ Lilium lederbourii نام گرفته‌است. در متن پهلوی «خسرو قبادان و ریدکی» بوی گل سوسن سپید، چون «بوی دوستی» توصیف شده‌است.

‎جشن خردادگان در برهان قاطع

برهان قاطع: «خرداد نام روز ششم از هر ماه شمسی را گویند. و در خرداد روز از خرداد ماه که نام ماه و روز با هم موافق باشد، پارسیان آن روز را جشن و عید نمایند و آن را جشن خردادگان نامند. نیک است در این روز، طلب حاجات و زن خواستن.» به نقلی از شاهنامه فردوسی، فریدون این روز را به فال نیک گرفت و با سپاهیان بسیار به جنگ ضحاک بیرون شد.

نامگذاری نام کودک در جشن خردادگان

بنا بر این رسم خانواده نوزاد در ششمین شب تولد او جشن مفصلی برگزار می کنند که تقریبا تا صبح ادامه دارد. در این جشن که خویشاوندان نوزاد، اعم از زن و مرد حضور دارند برای نوزاد اسم انتخاب می کنند. در این شب نوزاد را به هیچ وجه بر زمین نمی گذارند و او را تا صبح دست به دست می کنند. در همین حال حاضران در مجلس با خواندن شعر و دعا و هم چنین دایره زدن مجلس را گرم می کنند.

شاید بتوان این رسم قدیمی را با روز تولد زرتشت یعنی خرداد روز یا روز ششم مرتبط دانست. اما علاوه بر این آنچه ارتباط این مراسم را با خرداد روز تقویت می کند اعمالی است که برای حفظ سلامتی و تندرستی کودک انجام می دهند.

از جمله به این اعمال می توان اشاره کرد: دود کردن اسپند و کندر فراوان، خواندن چهار قل و آیةالکرسی. قابله نیز یک شمشیر یا یک کارد به دست می گرفت و دور اتاق راه می افتاد و نوک شمشیر را به چهار دیوار اتاق میزد. سپس شمشیر یا کارد را کنار رختخواب زائو می گذاشت و به این ترتیب به اعتقاد خود نوزاد و مادر را «حصار» می کردند تا از اجنه و دیو در امان باشند.

اشاره فردوسی به این جشن باستانی در شاهنامه:

چو آمد بر شاه کهترنواز

نوان پیش او رفت و بردش نماز

ستایش کنان پیش خسرو دوید

که مهر و ستایش مر او را سزید

برآورد سر آفرین کرد و گفت

مبادت جز از بخت پیروز جفت

چو هرمزد بادت بدین پایگاه

چو بهمن نگهبان فرخ کلاه

همه ساله اردیبهشت هژیر

نگهبان تو با هش و رای پیر

چو شهریورت باد پیروزگر

بنام بزرگی و فر و هنر

سفندارمذ پاسبان تو باد

خرد جان روشن روان تو باد

چو خردادت از یاوران بر دهاد

ز مرداد باش از بر و بوم شاد

دی و اورمزدت خجسته بواد

در هر بدی بر تو بسته بواد

دیت آذر افروز و فرخنده روز

تو شادان و تاج تو گیتی فروز

چو این آفرین کرد رستم بپای

بپرسید و کردش بر خویش جای

بدو گفت خسرو درست آمدی

که از جان تو دور بادا بدی