رمان یادداشت های زیر زمینی در مورد مردی است که نزدیک به چهل سال در زیر زمینی زندگی می کند و در مورد مسائلی صحبت می کند که یا از آنها شکایت دارد یا نسبت به خیلی از موضوعات آگاهیِ زیادی دارد که دیگران فاقد اون هستند و به همین دلیل در انزوای زیرزمینش خزیده و در مقابل فلاکتِ این جهان و جهالت های مردم مشغول طغیانی و شکوه می باشد. حتی زیر زمین در اینجا نشان از سرگشتگی بی هویتی و بریدگی از جامعه دارد.
امروز با شما ماه خاتونی های عزیز راجع به این اثر ماندگار صحبت خواهیم کرد.
در واقع بحث اصلی رمان دربرگیرنده انتقادهای فرد منزوی نسبت به مسائل خاص است نگاه تند به خویشان و دوستان و موضوعات فلسفی اساسا این رمان را میتوان پیش درآمدی اخلاقی برای کلیه رمان های موخر داستایفسکی دانست.
مثل تمام کتاب های او وضعیتی ست نگون بخت و بیگانگی با جهان خویش و گاهی شورش علیه جهان دیگری داستایفسکی با طرح یکباره علل اجتماعی روانشناسی شورش متافیزیکی آن هم با این غلظت شرایطی را فراهم میسازد تا بتواند در کارهای دیگر خود از تکرار آن بپرهیزد.
بنابراین شخصیت داستان نسبت به اندیشه خود سازگار (البته تا حدودی با فراز و نشیب های فراوان) و با اندیشه های دیگران ناسازگار است؛ و به همین دلیل وضعیت رنج و انزوای خود ساخته برای او عریان میشود و همین امر باعث میشود در ضدیت خاص با دیگری خباثت اجتماعی را بروز دهد.
عده ای اعتقاد دارند داستایفسکی همان مرد زیرزمینی است.
اما برخلاف شخصیت داستان داستایفسکی شکاک و بی نظم و بی قاعده نبود اما همانند او در جستجوی یافتن معنای زندگی، اخلاق، خرد گرایی و حتی انسانی است و همانند او خود سرشار از رنج و بیگانگی است. بنابراین در دل داستان ارزش زندگی در تقابل با مسئله رنج است که برایمان نمایان میشود و تعبیری که میتوان داشت این است هستی فاقد معنا ست و غوطه ور در رنج. و این چهل سال او را در زیر زمینی حبس کرد خود انزوایی که میتوان به خودحصاری هم تعبیر کرد به این دلیل که محدود نگه داشتن را برایش به ارمغان آورده بود.
یکی از مهمترین ویژگی این رمان این است که ترزیق عناصرش در ساختار داستان است؛ اینکه زندگی مرد زیر زمینی تمایلات خاصی را در برمیگرد که او را از درون متلاشی میکند ناچیز بودن زندگی او، همراه با یک روان پریشی و خودزنی. اساسا چیزی که در داستان شاهد آن هستیم همین روان پریشیهایی است که وجود دارد.
طرح داستان به گونه ای شروع میشود که در حال نشان دادن خیال اثبات بدجنسی فطری آدمیست بنابراین در همان ابتدا داستان ما متوجه آنیم که در رمان جنبه ی آنالیز روان شناختی وجود دارد گاهی آرام و گاهی تند به همین دلیل مرد زیر زمینی تمام افکار و حالت درونی خود را برای ما شرح می دهد.
مرد زیر زمینی آرام آرام مرزهای ژانری را میپیماید و هر بخش از سرنوشت مجازی خودش را دارد اجرا میکند به گونه ای که گاهی موضوعات و تصمیماتی که او میگیرد همراه با یک نگاه انتقادی است. و ما متوجه این موضوع هستیم که او اشخاصی را که پیرو یک آزادی لاقیدانه هستند به باد تمسخر میگیرد به این دلیل که این امر باعث آن میشود که انسان با چالشی روبرو شود که قادر به بیرون آمدن از آن نباشد.
نه تنها فقط این موضوع، بلکه حتی به خودپرستی سوسیالیستهایی می تازد که اعتقاد داشتند نفع شخصی عقلانی میتواند حاکم بر انسان ها باشد این خود نقطه شروع داستان است که با تک گویی های او آغاز میشود تک گویی که تصویر دنیای شخصی است که توسطِ مرد زیر زمینی در حال بازسازی می باشد.
بنابراین میتوان متوجه بود که در رمان دیدگاه های فردی نقش اساسی دارند تمام عیار مرد زیر زمینی بلعیدن حوادثی است که در دگرگونی های خاص مجذوب آن شده بود یک نشانه و یا قدرتی که رو به ناکامی و شکستن است.
مهمترین موضوع این کتاب را میتوان یک جستجو دانست. برای داستایفسکی جستوجوییست در پی ملال و معناپذیری.
“به عقیده ی من شناسایی برای بشر بزرگترین بدبختی هاست اکنون میگویم که بشر با وجود این آنرا دوست دارد و با هیچگونه رضایت خاطری عوضش نمی کند”
این شناسایی در حقیقت برای شخصیت داستان همان شناسایی درونی است آنچه که زمان کنش را برایش بازآفرینی می کند.
بنابراین ما در قسمت اول داستان متوجه این موضوع هستیم که شخصیت داستان دنیا و افکارخویش را معرفی میکند. اما همراه با یک انزجار، تنهایی، هراس، اضطراب و پریشانی.
پریشانی یک انسان در تقابل با شیوه زیستن و بودن در جهان خود که اساسا زیر ساخت مستقلی ندارد بنابراین همواره دریک کشمکش بسر می برد. نتیجتا تحول خود را نه در جامعه بلکه در وجود خویش می کاود. به تعبیری سلوک زندگی اش از این طریق به عینیت بخشی تبدیل میشود اما آنچه که شکل داستان را وارونه میکند همزیستی با خود و همواره غریبه بودن و بیگانگی با جامعه و دیگران.
اگر از خواندن این مقاله لذت بردید از مقاله قبلی ما نیز این کنید.
روی لینک زیر کلیک کنید.
