جشن سده و سنت برپایی آتش

‎ ‎آتش از زمانهای قدیم جزئی از عناصر بسیار مهم

در طبیعت و زندگی انسانها شمرده می شده است

 پیشینه جشن سده و علت نامگذاری

درباره پیشینه جشن سده و علت انتخاب این نام داستان های مختلفی وجود دارد. در داستان اول گفته شده: «با توجه به اینکه در تقویم کهن تنها دو فصل زمستان و تابستان وجود داشته است در غروب روز دهم بهمن ماه صد روز از آغاز زمستان می‌گذشت و صد شبانه‌روز تا نوروز باقی می‌ماند، پنجاه روز و پنجاه شب. به همین خاطر ایرانیان این روز را جشن می‌گرفتند.» در روایت دوم افسانه‌ای عنوان شده است درباره اینکه فرزندان حضرت آدم در این روز به صد تن رسیدند.
‎هوشنگ از نخستین پادشاهان اساطیری ایران همچون کیومرث و جمشید است که پدید آمدن خط در ایران را به کیومرث، نوروز را به جمشید و پیدایش آتش را در اسطوره‌ها به هوشنگ نسبت داده‌اند.

در داستانهای کتاب شاهنامه این افسانه به این صورت بیان شده است که :

هوشنگ پادشاه پيشدادي، كه شيوه كشت و كار، كندن كاريز، كاشتن درخت … را از او مي دانند، . روزي به هنگام شكار با همراهان خود به كوه مي‌رود. در راه به مار بزرگی برخورد مي‌كند و سنگي را با عجله به سوي مار پرتاب مي‌كند. سنگ به سنگ ديگري برخورد كرده و (جرقه‌اي) بيرون مي‌جهد و خار و خاشاك پيرامون آن را فروزان مي‌كند و آتش پديدار مي‌گردد. مار مي‌گريزد و شاه و همراهان به گِرد آتش به جشن و شادماني پرداخته و نمي‌گذارند آتش هيچ‌گاه خاموش شود.

ازين پس اين جشن را سده نام نهادند و هر سال به پاس بزرگداشت آتش و يادگار آن بر پايش مي‌كنند و آن را پديده و پيشكش اورمزدي دانسته و سپند (مقدس) مي‌دانند. اين چنين است كه روز آبان از ماه بهمن كه پنجاه روز به نوروز مانده است، جشن سده برپا مي‌گردد. برپایی جشن سده در میا ن زرتشیان از دوران هخامنشیان تا کنون ادامه داشته است. چهل‌ روز پس از جشن شب چله، آبان روز از بهمن ماه و در چهله‌ي زمستان، جشن سده {سد را به به نادرستي صد مي‌نويسند} يا به پهلوي “سَت” يا “سده سوزي” برگزار مي‌شود كه جشن پيدايش آتش است.

هدف از برگزاری جشن سده چیست؟‎

جشن سده در پاسداشت طبیعت در ایران برگزار می‌شود و مهم‌ترین قسمت آن نیز برپایی آتش است که هدف اصلی آن علاوه بر تکریم روشنایی، از بین بردن بدی‌ها و پاک بودن و درخواست خوشبختی برای دیگران است. همچنین جمع‌آوری هیزم برای برپا کردن آتش نیز توسط مردم نشانه همدلی و هماهنگی است و زرتشتیان این روز را روز مهر و فروتنی نیز زرتشتیان در شهرهای مختلف ایران و در کشورهایی که زرتشتیان در آنها سکونت دارند نظیر هند، کانادا، استرالیا، آمریکا ، سوئد و… سده را برپا می‌کنند. همچنین در کشورهای همسایه مانند ارمنستان نیز این جشن برگزار می‌شود.

آتش‌افروزی و گرداگرد آتش جمع شدن مهم‌ترین آیین این جشن است مردم با همیاری یکدیگر قبل از شروع جشن هیزم و چوب را برای روشن کردن آتش جمع آوری می‌کنند و با فرا رسیدن شب، بعد از بزم و شادی ،ده تن از موبدان زرتشتی با لاله آتشین در یک دست در حالی که دست موبد دیگر را گرفته‌اند سه دوربه دور توده ی هیزم و مخروط آماده شده می گردند و نیایش آتش را می‌خوانند و توده هیزم را به آتش می‌کشند.

در ابتدا شراره ها و شعله های آتش و گرمای آن نگران‌کننده است،‌ همه دور می‌شوند و شب مانند روز روشن می‌شود. بعد از اینکه افروختگی شعله‌ها کمتر می‌شود افراد از روی شعله‌ها و هیزم‌های کوچک و پخش‌ شده می‌پرند. کشاورزان نیز خاکستر آتش را جمع می‌کنند و برای زیاد شدن برکت بر روی زمین‌های کشاورزی پراکنده می کنند. اگر علاقه مند به حضور در جشن سده می باشید میتوانید با هموطنان زرتشی که در ایران زندگی میکنند تماس برقرار کنید و از محل برگزاری جشن مطلع شوید.

آداب اجرای جشن سده

این ایران‌شناس همچنین درباره آداب اجرای جشن سده که روایاتی از آن در منابع گوناگون آمده است، توضیح داد: در اشارات تاریخی، این جشن در شب و معمولا به شکل دسته‌جمعی و با گردهمایی همه مردمان شهر یا محله و روستا در یک‌جا و با برپایی یک آتش بزرگ و با شادمانی و پاکوبی برگزار می‌شده است.

هیچ‌گاه این جشن، پنهانی و در خفا نبوده است، مردمان در گردآوری هیزم با یکدیگر مشارکت می‌کردند و آن را فریضه‌ای عمومی می‌دانستند. بدین ترتیب می‌توان گفت که جشن سده به نوعی جشن همکاری و همبستگی مردمان نیز بوده است. 

در تاریخ بیهقی درباره جشن سده در زمان امیر مسعود از دسته‌های گیاه خشک آغشته به نفت یاد شده که به پای مرغان و جانوران صحرایی می‌بستند و آتش می‌زدند و آنها را رها می‌کردند تا در صحرا بدوند یا در آسمان تیره شب به پرواز درآیند. همچنین محمد غزالی از سپر و شمشیرهای چوبین و بوهای سفالین یاد می‌کند که به هنگام برگزاری جشن سده افروخته می‌شد.

ریشه واژه «سده» چیست؟

زرشناس با بیان این‌که ریشه واژه «سده» روشن نیست، افزود: همانطور که پیش از این گفته شد نویسندگان مسلمان عموماً آن را به عدد ۱۰۰ نسبت داده‌اند. سده، صدمین روز زمستان است از ابتدای زمستان، یعنی اول آبان ماه تا ۱۰ بهمن که جشن سده است ۱۰۰ روز و از ۱۰ بهمن تا نوروز و اول بهار ۵۰ روز و ۵۰ شب بوده و از آنجا که از روز سده به بعد انسان به آتش دست پیدا کرده و شب هم مانند روز روشن و گرم شده، شب‌ها هم شمرده شده و به حساب آمده، به ویژه آنکه ایرانیان باستان زمستان و سرما را هنگام نیرومند گشتن اهریمن می‌دانستند و آتش را مظهر گرما، نور و زندگی و وسیله‌ای برای مبارزه با اهریمن.

از سویی، «مهرداد بهار» واژه سده را مشتق از ریشه «سَند» در زبان اوستایی به معنای به «نظر رسیدن و ظاهر شدن» و سده را اسم مذکر و مفروض، مشتق از این ریشه به معنای «ظهور و پیدایی» می‌دانست. در متون موجود اوستایی و فارسی میانه چنین واژه‌ای نیامده است. او همچنین سده را آیینی بسیار کهن و از اعیاد بومی غیر آریایی می‌داند که بیش از آمدن آریایی‌ها در نجد ایران وجود داشته و چون در دین زرتشتی رسمیت نیافته بود، در متون زرتشتی مشاهده نمی‌شوند و احتمال می‌دهد آتش‌افروزی در این جشن، آیینی جادویی برای تقویت نیروی خورشید و سرعت بخشیدن به گرمادهی آن بوده است. این آیین را جادوی تشبه می‌نامند.

این ایران‌شناس اضافه کرد: جلال همایی در تاریخ ادبیات، واژه سده را با آتش افروزی و سوختن مرتبط دانسته و احتمال می‌دهد که اصل پارسی واژه سوزا صیغه مبالغه از سوختن باشد. مری‌بویس (استاد دانشگاه و پژوهشگر در رشته مطالعات زرتشتی) در مقاله‌ای از ارتباط جشن سده با آیین مربوط به ایزد زرتشتی «رپیتوین» سخن به میان آورده است.

رپیتوین در سنت زرتشتی هم‌ نام یکی از پنج گاه روز و هم نام ایزدی است که سرپرستی این بخش از زمان را بر عهده دارد. همچنین فرزانه گشتاسب در مقاله‌ای با عنوان «گاه رَپیتوین زمان آرمانی در دین مزدیسنا» می‌نویسد جهان مادی درگاه رپن آفریده شد، در همین گاه در روز اورمز و ماه فروردین بود که اهریمن نخستین بار به هستی اهورامزدا آفریده، حمله کرد.

بنابراین گاه رپیتوین هم زمانی است که آفرینش مقدسِ خیر، هستی می‌یابد و هم زمانی است که پیروزی فرجامین خیر حاصل می‌شود. ایزد رپیتوین یکی از ایزدان بسیار مهم دین زرتشتی است، این ایزد موکل بر فصل تابستان و هنگام ظهر است. او بر ماه‌های گرم سال یعنی هفت ماه تابستان سروری دارد. ایزد رپیتوین در آغاز زمستان بزرگ ۵ ماهه یعنی آخرین روز ماه مهر به زیر زمین می‌رود تا در زمستان سرد، گرمی و حیات را در چشمه‌های آب پاسداری کند و ریشه‌های گیاهان و درختان و آب‌های زیرزمینی را گرم نگاه دارد و در آغاز تابستان بزرگ هفت ماهه یعنی نخستین روز فروردین به روی زمین برمی‌گردد.

یادآور می‌شود که در تقویم قدیم اوستایی سال به دو فصل هَمَ یا تابستان بزرگ هفت ماهه یا زَیَنَ یا زمستان بزرگ ۵ ماهه تقسیم می‌شده است. بنابر متن‌های فارسی میانه بُندَهِش و دین کرد ایزد رپیتوین عامل رشد گیاهان و رسیدن میوه‌هاست. ایزد رپیتوین یکی از همکاران «امشاسپند اردیبهشت» است که نماینده این جهانیِ او آتش است. اردیبهشت و دیگر همکارانش ایزدان آذر و سروش و بهرام دشمن زمستان و نابودکننده دروج زمستان یا دیو زمستانند. به نظر فرزانه گشتاسب، ایزد رپیتوین با آتش و ایزد موکل بر آتش پیوندی ناگسستنی دارد.

زرشناس ادامه داد: در متن فارسی میانه، بُندهِش آتش‌افروزی در فصل زمستان به رفتن نیروی رپیتوین به زیر زمین ارتباط داده شده و در واقع آیینی برای بدرقه اوست. مری‌بویس نیز برگزاری جشن سده را آیین یاری رساندن به ایزد رپیتوین برای گرم نگاه داشتن گیاهان در سرما و یخبندان می‌داند.

آتش نماد خورشید و بازگشت گرما و نور تابستان است که دیو سرما و زمستان را که موجب یخ زدن آب‌ها و نابودی ریشه گیاهان است، دور می‌کند. به نظر مری‌بویس به همین دلیل، زرتشتیان آتشِ سده و هیرومبا را نزدیک آب‌های روان یا حتی در دهانه قنات برگزار می‌کردند.

او هنچنین درباره آیین «هیرومبا» گفت: «مهرداد قدردان» هیرومبا را یکی از جشن‌های کهن زرتشتی می‌داند که هر سال در روستای شریف آباد یزد و در زیارتگاه پیر هِریشت برگزار می‌شود. برپایی آتش، انجام قربانی، یاد کردن درگذشتگان، برگزاری در بازه‌ای ۵ روزه همانند دیگر جشن‌های کهن و حضور پررنگ جوانان با هدایت و همکاری چند پیر خاص از مولفه‌های برگزاری آن به شمار می‌رود.

به گفته مری‌بویس این جشن در میان زرتشتیان ایران در اَشتاد روز از ماه آذر یعنی ۲۶ دی ماه در تقویم رسمی امروزی برگزار می‌شود که تا نوروز یکصد روز فاصله دارد. در کرمان آن را سده و در یزد هیرومبا می‌نامند. به نظر او این جشن از سده ماه بهمن بسیار قدیمی‌تر است.

تاریخ برگزاری «سده»

زرشناس درباره تاریخ برگزاری «سده» این توضیح را داد: امروزه زرتشتیان کرمان، تهران و بیشتر زرتشتیان یزد جشن سده را در تاریخ دهم بهمن ماه بنابر تقویم رسمی برگزار می‌کنند که برابر با روز شانزدهم بهمن و روز مهر در تقویم زرتشتی است.

آتش‌افروزی در زمستان یکی از رسوم ملل مختلف جهان بوده و در ایران نیز در اوقات گوناگون سال برگزار می‌شده است، برای مثال شب آخرین چهارشنبه سال، اما به نظر می‌رسد نزد زرتشتیان آتش‌افروزی زمستانی وظیفه دینی بوده که برای یاری رساندن به ایزد رپیتوین به منظور پایداری در برابر یخبندان و سرما برگزار می‌شده است.

او ادامه داد: از سوی دیگر «جشن سده» در شاهنامه جشن پیدایش و کشف آتش، این آفریده اهورایی توسط هوشنگ (شاه پیشدادی) است که در واقع می‌تواند یادآور پیوند ایزد رپیتوین با آتش و ایزدان موکل بر آتش باشد و دارای ارزشی آیینی و دینی است. سده جشن مخصوص آتش است و ریشه در اساطیر کهن این مرز و بوم دارد و اگر ریشه سند را برای واژه سده بپذیریم، سده را می‌توان به معنای ظهور و پیدایی دانست و می‌توان گفت که جشن سده آیین بزرگداشت پیدایی و ظهور و کشف آتش است.

سده را غیر زرتشتیان نیز با آتش‌افروزی برگزار می‌کنند، این جشن در بسیاری از شهرهای ایران نظیر شبستر در آذربایجان، در کردستان و کرمانشاه و در بسیاری از شهرهای خراسان، حتی در کردستان عراق و ترکیه و همینطور در تاجیکستان برگزار می‌شود که بیشتر با آیین‌های مربوط به کشاورزی و برکت‌بخشی به زمین و گیاهان و انقلاب زمستانی مربوط است و دارای نام‌هایی نظیر وَهار یا بهار کردی، جِلجِلانی، تولیدان و نظیر این‌هاست.