تاریخ و فرهنگ پر بار و ارزشمند ایران زمین، جشن ها و سنت هاو آیین های باستانی متعددی را در خود جای داده که همگی از فرهنگ غنی وکهن ایرانی سرچشمه می گیرد.جشن اردیبهشتگان یکی دیگر از جشن های دوازده گانه ای است که در ایران باستان برگزار می شده است.
در گاه شمار باستانی، روز سوم هر ماه «اردیبهشت »نام دارد. بنابراین در روز سوم ماه اردیبهشت که نام روز و نام ماه با هم یکی می شود ،جشن اردیبهشتگان را بر پا می کردندطبق پژوهشهای انجام شده، قدمت جشن اردیبهشتگان به هزاران سال پیش می رسد.
اردیبهشتگان چیست؟
در تاریخ ایرانزمین از گذشتههای بسیار دور یعنی دوران باستان، برگزاری جشنهای مختلف در طول سال متداول بوده است. برگزاری این جشنها برای نکوداشت و پاسداشت نیکی و پارسایی و برقراری اتحاد میان ایرانیان بود. دین مردم ایران باستان زرتشتی بود و مهمترین آموزههای این دین که ستایش نیکی و پرهیز از بدی بودند، درون مایه اصلی این جشنها به حساب میآمدند.
بسیاری از جشن های ایران باستان همچنان در میان زرتشتیان ساکن مناطق مختلف ایران برگزار میشوند. هرکدام از این جشنها نشانهای از فرهنگ و تمدن ایرانی با خود به یادگار دارند. معروفترین جشنهای ایران باستان، جشنهای ماهانه بودند که در هر ماه از سال در روزهای مشخصی برپا میشدند.
در تقویم ایران باستان برای هرروز نامی مشخص کرده بودند که مصادف شدن روز با ماه هم نام، سبب برگزاری جشن در آن روز میشد. سومین روز از هر ماه در تقویم اوستایی روز اردیبهشت نام داشت و به همین دلیل روز سوم ماه اردیبهشت را اردیبهشتگان مینامیدند. جشن اردیبهشتگان در زمره جشنهای آتش قرار دارد.
از جشن اردیبهشتگان با عنوان «گلستان جشن» نیز یاد میشد. در تقویم امروزی روز دوم اردیبهشت را اردیبهشتگان عنوان کردهاند. همزمان بودن این جشن با شکوفایی گلها و سرسبزی طبیعت، زیباییهای دوچندان به جشن اردیبهشتگان بخشیده است. زرتشتیان در زمان برگزاری مراسم اردیبهشتگان لباس سفید میپوشند و دور آتش به شادی و پایکوبی میپردازند.
در کتاب اوستا از امشاسپند اردیبهشت با عنوان سومین امشاسپند و نماینده قانون، نظم و اخلاق در جهان یاد میشود. بر طبق اعتقاد زرتشتیان، امشاسپند اردیبهشت جهان را از بیاخلاقی و گناه دور نگه میدارد و قانون الهی را در جهان استوار میکند. همچنین در باور زرتشتیان این امشاسپند نگهبان آتش نیز هست و آتش نماد راستی و پاکی به شمار میرود. گرما و نور آتش بدیها را از جهان دور میکند و پاکی و راستی را به زمین هدیه میدهد. این روز برای پیروان دین زرتشتی بسیار مبارک است و آنها جشن اردیبهشتگان را زمان به هم پیوستن خیر و نور در جهان میدانند.
مراسم اردیبهشتگان
مراسم اردیبهشتگان در آتشکدههای مختلف ایران برگزار میشود. در این روز زرتشتیان نقاط مختلف ایران در نزدیکترین آتشکده یا زیارتگاه شهر محل سکونت خود جمع میشوند و با پوشیدن لباس سفید، کلاه و سربندهای مخصوص جشن اردیبهشتگان را برگزار میکنند. در شهرهای بزرگتر که تعداد آتشکدهها بیشتر است، جشن اردیبهشتگان را در بزرگترین و معروفترین آتشکده شهر برگزار میکنند. در بسیاری از شهرها این مراسم از ظهر آغاز میشود و تا شب نیز ادامه دارد.
در زمان آغاز مراسم اردیبهشتگان آتش میافروزند و با خواندن اوستا و ستایش اهورامزد به نکوداشت راستی و درستی میپردازند. قدمت این جشن به سالیان دور میرسد و در گذشته آداب و رسوم برگزاری جشن اردیبهشتگان با حال حاضر تفاوتهایی داشت. در زمان ایران باستان همه مردم شهر برای برگزاری این جشن به دربار پادشاهان میرفتند و سران هر دسته و گروه هدایایی را به پادشاهان پیشکش میکردند و هنرمندان به اجرای برنامه مشغول میشدند. پادشاهان نیز به هنرمندان پاداش میدادند و سپس به اوستا خوانی و ادای احترام به آتش مشغول میشدند.
گیاهان و گلها نیز از گذشته تا به امروز نقش مهمی در اردیبهشتگان داشتهاند؛ به همین دلیل از این روز با نام «گلستان جشن» نیز یاد میشود. بر اساس باور زرتشتیان در روز اردیبهشتگان باید بیش از هرروز دیگری از گناه و هرگونه بیاخلاقی و ناپاکی دوری کرد. زرتشتیان اعتقاد دارند که در این روز درهای نعمت به روی بندگان باز میشود و خیر و برکت جای شر و بدبختی را میگیرد. پس از دعا و نیایش و ستایش اهورامزدا، شرکت کنندگان به اجرای موسیقی و پایکوبی مشغول میشوند و تا زمان خاموش شدن آتشها به شادی کردن ادامه میدهند. از معروفترین شهرهای برگزارکننده مراسم اردیبهشتگان میتوان به شهرهای یزد، کرمان، تهران، شیراز و اصفهان اشاره کرد.
معنی اردیبهشتگان چیست؟
اردیبهشتگان جشنی باستانی در ستایش راستی، درستی و اخلاق است. کلمه اردیبهشت از ریشه اوستایی «اشه و هشته» آمده و «اشه» در زبان فارسی باستان بهمعنای پاکی و راستی و «هشته» به معنی بهترین است. اشه و هشته معنی بهترین راستی را میدهد و این نام به مرور زمان به اردیبهشت تبدیل شده است.
اردیبهشت نام یکی از امشاسپندان دین زرتشت نیز هست که نگهبان آتش است. امشاسپندان به القاب اهورامزدا اطلاق میشوند و هر امشاسپند بخشی از عظمت پروردگار را نشان میدهد. در دین زرتشت عناصر چهارگانه طبیعی ارزش بالایی دارند و بسیاری از جشنهای زرتشتیان در نکوداشت این عناصر برگزار میشوند. بنابر اعتقاد زرتشتیان، زندگی در زمین بهوسیله عناصر آب، باد، خاک و آتش شکل میگیرد و همین عناصر زمین را پاک نگه داشتهاند؛ به همین دلیل برای هرکدام از عناصر طبیعی الههای وجود دارد که از عنصر طبیعی خود نگهداری میکند.
اردیبهشت بهعنوان دومین امشاسپند، نگهبان آتش است و از آن محافظت میکند. آتش نیز که گرما بخش و پر نور است به زمین هستی میبخشد و ناپاکیها و دروغ را میسوزاند و تباه میکند. بنا بر باور مردم ایران باستان، اردیبهشت و آتش نشانههای پاکی و پاککنندگی بودند. این باور هنوز هم در میان زرتشتیان جهان رواج دارد.
برای جشن اردیبهشتگان نمادهای دیگری نیز وجود دارد. زیبا سخن گفتن، برکت غذا و گندم، همگی از دیگر نشانههای اردیبهشت هستند. شکوفایی طبیعت و باروری گیاهان در این زمان نیز از دیگر خصیصههای جشن اردیبهشتگان است. اردیبهشتگان و آذرگان از مهمترین جشنهای ماهیانه زرتشتیان در ستایش آتش به شمار میروند.
گلستان جشن چیست؟
«گلستان جشن» نام دیگر جشن اردیبهشتگان می باشد که شاید این نام برگرفته از زمان برگزاری این جشن باشد که مصادف با رویش گلها در فصل بهار است. جالب است بدانید که در کشور هلند نیز در روز ۲۱ مارس تا ۱۰ ماه مه ، جشنواره ی گل برگزار می شود که همزمانی با جشن اردیبهشتگان دارد. در دین بهی اردیبهشت به معنی راستی می باشد که در زمره ی زیباترین امشاسپندان است سخن نیکو و آیین زیبا و گندمی که خوب رشد کرده از نمادهای اردیبهشتی هستند
ابوریحان بیرونی در رابطه با جشن اردیبهشتگان چنین می گوید:
«ارديبهشت ماه؛ روز سوم آن اردیبهشت است و آن عيدی است که ارديبهشتگان نام دارد. برای اينکه هر دو نام با هم متفق شده، اردی بهشت به معنی بهترين راستی و بعضی گفتهاند به معنای منتهای خير و خوبی است. ارديبهشت فرشته آتش و نور است و اين دو با او مناسبت دارد و خداوند او را به اين کار موکل کرده و نيز مأموریت داده است تا علل و امراض را به یاری ادويه و اغذيه زائل کند و صدق را از کذب و حق را از باطل تمیز دهند »
ایرانیان بر این باور بودند که شادی اهورایی و غم و اندوه اهریمنی است، ازین رو، جشن و شادی نزد ایرانیان کاری دینی بوده و چنان بلندپایه بوده است که شاهنشاهان هخامنشی در اغلب سنگنبشتههایشان آفرینش شادی را همتای آفرینش مردم و زمین و آسمان دانستهاند.
