همانطور که پیشینه ی جشن و آیین نوروزی را در ایران باستان از زمان جمشید می دانند در رابطه باسنت سیزده بدر نیز روایاتی مرتبط با جمشید شاه پیشدادی وجود دارد.
داستان بدینگونه بازگو شده است که:
«جمشید شاه چندین سال متمادی روز سیزدهم نوروز را در صحرای سبز و خرم خیمه و خرگاه بر پا می کند و بار عام میدهد و بدین ترتیب این مراسم در ایران باستان به صورت سنتی هر ساله و متدوام بر گزار می شود و ایرانیان پس از ان هر ساله روز سیزده نوروز را به به دامن طبیعت می روند و جشن می گیرند»
تاریخچه سیزده بدر
کتیبه هایی سومری و بابلی کشف شده اند که نشان میدهد ایین های سال نو در سومر با نام «زگموگ» و در بابل با نام «آکتیو» دوازده روز به درازا می کشیده و در روز سیزدهم جشنی در طبیعت بر پا می شده است. بدین ترتیب برخی باستانشناسان معتقدند که می توان برای سیزده بدر سابقه ای چهار هزار ساله در نظر گرفت. در تقویم و گاهشماری ایران باستان، سیزدهمین روز از هر ماه تیر روز نام گذاری شده است.
این نام از نام ایزد باران به نام «تیشتر» بر گرفته شده است. ایزد تیشتر، اصل و ریشه ی همه ی اب ها و سرچشمه ی باران و باروری می باشد و اما باور نحس بودن روز سیزده که شوربختانه یک باور اشتباه رایج میان مردم است. بهتر است به این موضوع توجه ویژه داشته باشیم که در فرهنگ ایران باستان، هیچ روزی نحس یا شوم و یا بدیمن شمرده نشده است، بلکه هر یک از روزهای هفته و ماه با نام هایی که در ارتباط با مظاهر طبیعت و یا ایزدان و امشاسپندان بوده اند نامیده شده است.
در هیچ یک از متون کهن بدست امده نشانی از نحس بودن این روز بدست نیامده است بلکه در کتاب اثار الباقیه که جدولی برای سعد و نحس بودن روزها موجود میباشد از روز سیزدهم فروردین ماه به عنوان روزی سعد یاد شده است. سیزده بدر یکی از رسوم جالب ما ایرانیان است که در دوران اخیر آداب و رسوم خاصی به این روز اضافه شده، به طور مثال گره زدن سبزه در این روز توسط دختران و پسران دم بخت که برخی معتقدند باعث بخت گشایی می شود.
رها کردن سبزه هایی که برای هفت سین اماده کرده اند، در آب روان در روز سیزدهم فروردین و پختن آش و انداختن سنگریزه به پشت سر از دیگر کارهایی است که توسط مردم شهر های مختلف ایران انجام می پذیرد.
سیزده بدر در شاهنامه
شاهنامه فردوسی، بزرگترین اثر حماسی ایران، سرشار از نمادها و آیینهای کهن ایرانی است. گرچه در شاهنامه مستقیماً به سیزده بدر اشاره نشده، اما عناصر مرتبط با این جشن مانند طبیعت، نحسی عدد سیزده و آیینهای مربوط به نوروز، در بخشهای مختلف این اثر دیده میشود.
یکی از مهمترین مواردی که میتواند با سیزده بدر ارتباط داشته باشد، ماجرای جمشید و نوروز است. بر اساس اسطورههای ایرانی، جمشید پادشاهی بود که نوروز را پایهگذاری کرد و مردم را به جشن و شادی دعوت نمود. در روایتهای کهن گفته شده که سیزده روز پس از نوروز، مردم از خانهها بیرون میرفتند و جشن خود را در طبیعت ادامه میدادند.
از سوی دیگر، در شاهنامه به باورهای ایرانیان درباره نحسی عدد سیزده اشاره شده است. یکی از داستانهایی که این موضوع را تداعی میکند، سرنوشت سیاوش است. سیاوش در لحظهای که زندگیاش رو به سقوط میرود، از شهری که در آن زندگی میکند، خارج شده و به دل طبیعت پناه میبرد؛ اما سرنوشت نحس او درنهایت رقم میخورد. این داستان میتواند نوعی بازتاب از باورهای ایرانی درباره گذر از عدد سیزده و نحسی آن باشد.
چرا سیزده بدر بیرون می رویم؟
رفتن به طبیعت در روز سیزده بدر، یکی از اصلیترین رسوم سیزده بدر قدیمی است؛ اما چرا ایرانیان در این روز خانه را ترک میکنند و بیرون میروند؟ این موضوع را میتوان از چند جنبه بررسی کرد:
- پیوند با طبیعت و پایان جشنهای نوروزی : در فرهنگ ایران باستان، نوروز یک جشن دوازدهروزه بود و روز سیزدهم، پایان رسمی جشنها محسوب میشد. مردم در این روز، خانههای خود را ترک میکردند تا با طبیعت تجدید پیمان کنند و از برکتهای زمین بهرهمند شوند.
- دفع نحسی عدد سیزده : برخی باور دارند که عدد سیزده در ایران باستان، عددی نحس بوده است. ایرانیان برای دور کردن این نحسی، روز سیزدهم را در طبیعت میگذراندند تا انرژیهای منفی را از خود دور کنند.
- احترام به عناصر چهارگانه (آب، باد، خاک، آتش): در آیین زرتشتی، چهار عنصر اصلی (آب، باد، خاک، آتش) مقدس بودند و مردم برای ارتباط بیشتر با این عناصر، روز سیزدهم را در فضای باز سپری میکردند.
- نمادی از رهایی و آزادی: سیزده بدر به نوعی یک روز برای خروج از ساختارهای سنتی و رهایی از محدودیتهای شهری است. مردم در این روز، فارغ از کار و مسئولیتهای روزمره، با شادی، بازی و ارتباط اجتماعی، انرژیهای منفی را از خود دور میکنند.
آداب و رسوم سیزده بدر در ایران چیست؟
سیزده بدر تنها یک پیکنیک ساده نیست؛ بلکه شامل مجموعهای از رسوم و آیینهای کهن است که در سراسر ایران به اشکال مختلف اجرا میشود. در این بخش، برخی از مهمترین آداب این روز را بررسی میکنیم:
رفتن به طبیعت و برپایی جشن در فضای باز
اصلیترین سنت سیزده بدر، رفتن به طبیعت است. مردم از صبح زود، پارکها، جنگلها، کوهها، کنار رودخانهها و باغهای اطراف شهرها را برای گذراندن روز انتخاب میکنند. همراه خود خوراکیهایی میبرند، غذاهای محلی تهیه میکنند و در کنار خانواده و دوستان به شادی و تفریح میپردازند.
سبزه گره زدن؛ آرزوی خوشبختی و ازدواج
یکی از مشهورترین رسوم سیزده بدر، گره زدن سبزه توسط دختران و پسران جوان است. آنها هنگام گره زدن سبزه این جمله را زمزمه میکنند: «سیزده بدر، سال دگر، خانه شوهر!» این رسم بر این باور استوار است که گره زدن سبزه باعث باز شدن بخت، خوشبختی و تحقق آرزوها میشود.
رها کردن سبزه در آب در سیزده بدر
پس از دوازده روز نگهداری از سبزههای نوروزی، مردم در روز سیزده بدر، سبزهها را به آب میسپارند. این کار نمادی از سپردن بدیها، بیماریها و نحسیها به طبیعت و درخواست سالی پربار و شاد از زمین است.
خوردن کاهو و سکنجبین در سیزده بدر
در بسیاری از مناطق ایران، خوردن کاهو و سکنجبین یکی از سنتهای سیزده بدر است. این خوراکی به دفع گرمای درونی بدن پس از خوردن غذاهای چرب و شیرین نوروزی کمک میکند و نمادی از پاکسازی و سلامتی است.
پرتاب سنگ پشت سر؛ خداحافظی با بدیها
برخی از مردم، بهویژه در مناطق روستایی، سنگی را پشت سر خود پرتاب میکنند تا نحسی و بلاها را از خود دور کنند. این رسم، ریشه در باورهای کهن ایرانیان دارد که معتقد بودند سیزدهمین روز سال، روزی است که باید گذشته را رها کرده و آماده سالی جدید شد.
بازیهای سنتی و سرگرمیهای گروهی
در گذشته، مردم در سیزده بدر، بازیهای سنتی مانند طنابکشی، هفتسنگ، الکدولک و تاببازی را اجرا میکردند. این بازیها باعث تقویت روابط اجتماعی، ایجاد شادی و نشاط و دوری از انرژیهای منفی میشد.
دروغ سیزده؛ نسخه ایرانی اول آوریل!
یکی از رسوم جالب سیزده بدر، «دروغ سیزده» است که شبیه «روز دروغ آوریل» در فرهنگ غربی است. مردم در این روز، دروغهای بیخطر و خندهدار میگویند تا دیگران را سرکار بگذارند و لحظات شادی را رقم بزنند. این رسم نیز ریشه در تمایل ایرانیان به ایجاد شادی و شوخ طبعی در این روز دارد.
آیا سیزده بدر در کشورهای همسایه برگزار میشود؟
سیزده بدر ریشهای ایرانی دارد؛ اما برخی از کشورهای همسایه که فرهنگ و پیشینهای مشترک با ایران دارند، جشنهایی مشابه برگزار میکنند. این کشورها تحتتأثیر تمدن ایرانی، نوروز و سنتهای کهن ایرانی قرار گرفتهاند و برخی آیینهای مربوط به طبیعت و سال نو را در فرهنگ خود حفظ کردهاند.
سیزده بدر در تاجیکستان
در تاجیکستان که یکی از نزدیکترین کشورها به فرهنگ ایرانی است، جشنهای نوروزی تا روز سیزدهم فروردین ادامه دارد. مردم این کشور نیز در این روز به دامن طبیعت میروند، غذاهای سنتی میپزند و بازیهای محلی انجام میدهند. گرچه این جشن در تاجیکستان نام خاصی ندارد، اما شباهت زیادی به سیزده بدر ایران دارد.
سیزده بدر در افغانستان
در افغانستان، نوروز یکی از مهمترین جشنهاست و بسیاری از سنتهای ایرانی، از جمله رفتن به طبیعت و جشن گرفتن در روز سیزدهم فروردین در برخی مناطق این کشور رایج است. مردم در این روز، در باغها و مناطق سرسبز گرد هم میآیند، موسیقی محلی مینوازند و غذاهای سنتی مانند قابلی پلو و نان خاص افغانستانی سرو میکنند.
سیزده بدر در آذربایجان
در آذربایجان، سنتهای نوروزی مشابه ایران برگزار میشود؛ اما مراسمی دقیقاً مشابه سیزده بدر وجود ندارد. با این حال، مردم در روزهای پس از نوروز، به طبیعت میروند و جشنهای خانوادگی برگزار میکنند. در برخی مناطق روستایی آذربایجان، سبزه گره زدن و سپردن سبزههای نوروزی به آب همچنان رایج است.
سیزده بدر در ارمنستان
در ارمنستان، نوروز به شکل رسمی جشن گرفته نمیشود؛ اما ارامنهای که تحتتأثیر فرهنگ ایرانی بودهاند، برخی آیینهای آن را حفظ کردهاند. در میان اقلیتهای ایرانیتبار ارمنستان، رفتن به طبیعت در روز سیزدهم فروردین یک رسم شناختهشده است.
سیزده بدر در هند و پاکستان
در برخی از مناطق شمالی هند و پاکستان که تحت تأثیر تمدن ایرانی بودهاند، سنتهایی مشابه سیزده بدر وجود دارد. در این کشورها، مردم برای جشن گرفتن به طبیعت میروند و برخی رسوم نوروزی را اجرا میکنند، اما سیزده بدر به صورت رسمی در تقویم آنها وجود ندارد.
سیزده بدر در پاریس و تورنتو
بسیاری از ایرانیانی که به خارج از کشور مهاجرت کردهاند، همچنان آئینهای نوروزی را جشن میگیرند و دورهمیها و فستیوالهایی برای بزرگداشت یلدا، چهارشنبه سوری، نوروز و سیزده بدر در بین مهاجران برگزار میشود. سیزده بدر در پاریس و سیزده بدر تورنتو هم در بین ایرانیها برگزار میشود.
سیزده بدر و جشن پوریم؛ افسانه یا واقعیت؟
در سالهای اخیر، برخی افراد تلاش کردهاند تا بین جشن سیزده بدر و جشن پوریم یهودیان ارتباطی تاریخی برقرار کنند. آنها ادعا میکنند که سیزده بدر در حقیقت یادبودی از کشته شدن ایرانیان به دست یهودیان در زمان خشایارشا است؛ اما این ادعا و شباهت سیزده بدر پوریم تا چه حد حقیقت دارد؟ آیا سیزده بدر واقعاً ریشه در جشن پوریم دارد، یا این موضوع صرفاً یک افسانه مدرن و تحریفشده است؟
جشن پوریم چیست؟
پوریم یکی از جشنهای آیینی یهودی است که براساس روایت کتاب استر، به دوران خشایارشا (پادشاه هخامنشی) مربوط میشود. در این روایت آمده است که هامان، وزیر خشایارشا، قصد داشت یهودیان ساکن امپراتوری ایران را قتلعام کند؛ اما استر، همسر یهودی خشایارشا موفق شد نقشه او را خنثی کند و در عوض، یهودیان به دشمنان خود حمله کردند و بسیاری از آنها را کشتند. این واقعه که گفته میشود در روز سیزدهم ماه «ادار» عبری رخ داده است، بعدها بهعنوان جشن پوریم توسط یهودیان گرامی داشته شد.
آیا سیزده بدر به جشن پوریم ارتباط دارد؟
هیچ سند تاریخی یا متون کهن ایرانی وجود ندارد که نشان دهد سیزده بدر یادبودی از قتلعام ایرانیان توسط یهودیان است. جشن سیزده بدر در متون زرتشتی، شاهنامه و منابع قدیمی ایران بهعنوان یک آیین طبیعتمحور و نوروزی معرفی شده است و ریشهای کاملاً متفاوت از پوریم دارد.
همچنین باید توجه داشت که:
-
پوریم در ماه عبری ادار (فوریه یا مارس میلادی) برگزار میشود، در حالی که سیزده بدر همیشه در فروردین ماه است.
-
سیزده بدر یک جشن ملی و طبیعتمحور است؛ در حالی که پوریم ریشهای دینی و یهودی دارد.
-
در هیچ متن ایرانی از دوران هخامنشیان، ساسانیان و پس از اسلام، اشارهای به ارتباط بین این دو جشن نشده است.
بنابراین، ادعای ارتباط بین این دو جشن، عمدتاً یک فرضیه بدون سند است که در سالهای اخیر مطرح شده و پایه علمی یا تاریخی ندارد.
سیزده بدر، جشنی است که با گذشت قرنها، همچنان در فرهنگ ایرانیان جایگاه ویژهای دارد. این روز فرصتی است تا با خانواده و دوستان، به دل طبیعت برویم و از زیباییهای آن لذت ببریم. بیایید با احترام به محیطزیست و حفظ آن، این سنت دیرینه را به نسلهای آینده منتقل کنیم.
